જ્યોતિષનો ઇતિહાસ
વૈદિક કાળગણનાથી લઈને કેરળની પરંપરા અને આધુનિક ગણતરી સુધી ભારતીય ખગોળશાસ્ત્ર અને જ્યોતિષનો વિકાસ કેવી રીતે થયો.
જ્યોતિષની શરૂઆત સમયના વૈદિક વિજ્ઞાન તરીકે થઈ: સૂર્ય, ચંદ્ર અને તારાઓને નિહાળીને વિધિઓ માટે યોગ્ય દિવસ અને ઘડી નક્કી કરવાની એક રીત. બે હજાર વર્ષમાં તેણે ગાણિતિક ખગોળશાસ્ત્ર, ગ્રીક પ્રભાવવાળી જન્મકુંડળી વિદ્યા અને કેરળ તથા તમિલનાડુની વિગતવાર પ્રાદેશિક પરંપરાઓને પોતાનામાં સમાવી લીધી, અને આજે તેની ગણતરી કમ્પ્યુટર પર થાય છે. ઘણી શરૂઆતની તારીખો અનિશ્ચિત છે, તેથી જ્યાં વિદ્વાનોમાં મતભેદ છે ત્યાં અમે તે સ્પષ્ટ કહીએ છીએ.
પરંપરાગત રીતે આશરે ઈ.સ. પૂર્વે 1400-1200નો માનવામાં આવે છે; વિદ્વાનોમાં મતભેદ છે અને કેટલાક વિદ્વાનો આ ગ્રંથને ઈ.સ. પૂર્વેની છેલ્લી સદીઓમાં મૂકે છે
લગધનું વેદાંગ જ્યોતિષ
સમયગણના વિશેનો ભારતનો સૌથી જૂનો હયાત ગ્રંથ, જેને પરંપરા લગધ સાથે જોડે છે, વૈદિક વિધિઓનો સમય નક્કી કરવા માટે વપરાતું પાંચ વર્ષનું ચાંદ્ર-સૌર ચક્ર (યુગ) રજૂ કરે છે. તેમાં શિયાળુ અયનબિંદુ ક્યાં હતું તેનું વર્ણન છે; તેના આધારે કેટલાક વિદ્વાનો આ ગ્રંથનો સમય આશરે ઈ.સ. પૂર્વે 1400-1200નો માને છે. બીજી તરફ, માઇકલ વિટ્ઝેલ અને ડેવિડ પિંગ્રી સહિતના વિદ્વાનોનું માનવું છે કે આ અવલોકન તેને નોંધનાર ગ્રંથ કરતાં જૂનું હોઈ શકે. આ ગ્રંથ માત્ર પંચાંગસંબંધિત ખગોળશાસ્ત્રની વાત કરે છે અને જન્મકુંડળી વિશે કશું કહેતો નથી.
પરંપરાગત રીતે ઈ.સ.ની 2જી-3જી સદીનો માનવામાં આવે છે (પિંગ્રી મુજબ ઈ.સ. 149/150 અને 269/270); સમયનિર્ધારણ વિશે મતભેદ છે
યવનજાતક: ગ્રીક જન્મકુંડળી વિદ્યા ભારતમાં આવે છે
યવનજાતક ("યવનો એટલે કે ગ્રીકોની જન્મકુંડળી વિદ્યા") જન્મકુંડળી આધારિત જ્યોતિષ પરનો સૌથી જૂનો જાણીતો સંસ્કૃત ગ્રંથ છે. તે હેલેનિસ્ટિક એલેક્ઝાન્ડ્રિયાના એક ગ્રીક ગ્રંથ પરથી તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. ડેવિડ પિંગ્રીના વર્ણન મુજબ, યવનેશ્વરના ગદ્ય અનુવાદને પાછળથી પશ્ચિમ ભારતમાં સ્ફુજિધ્વજે પદ્યરૂપ આપ્યું; જોકે બિલ મેકના તાજેતરના હસ્તપ્રત-અભ્યાસે આ તારીખો પર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો છે અને ગ્રંથ માટે પછીનો સમયગાળો સૂચવ્યો છે. દ્રેષ્કાણ (ડેકન) જેવા ગ્રીક મૂળના શબ્દો દર્શાવે છે કે જન્મકુંડળી વિદ્યા બંને સંસ્કૃતિઓ વચ્ચે કેવી રીતે પ્રસરી.
ઈ.સ. 499
આર્યભટ અને આર્યભટીય
આર્યભટે ગણિત અને ખગોળશાસ્ત્ર પરનો સંક્ષિપ્ત પદ્યગ્રંથ આર્યભટીય લખ્યો હતો. તેમણે નોંધ્યું હતું કે ઈ.સ. 499માં આ ગ્રંથની રચના થઈ ત્યારે તેમની ઉંમર 23 વર્ષ હતી. તેમાં ગ્રહોની સ્થિતિ અને ગ્રહણોની ગણતરી માટેની પદ્ધતિઓ આપવામાં આવી છે અને પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ફરે છે એવો વિચાર રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. આ ગ્રંથના માપદંડોએ કેરળની પરંપરા સહિતના પછીના ભારતીય ખગોળશાસ્ત્રને ઘડ્યું.
ઈ.સ.ની 6ઠ્ઠી સદી (વરાહમિહિર આશરે ઈ.સ. 505-587)
ઉજ્જૈનના વરાહમિહિર: પંચસિદ્ધાંતિકા, બૃહત્ સંહિતા અને બૃહજ્જાતક
ઉજ્જૈનમાં કાર્યરત વરાહમિહિરે પંચસિદ્ધાંતિકામાં અગાઉની પાંચ ખગોળીય પદ્ધતિઓનો સાર આપ્યો હતો, જેમાંથી બે પર ગ્રીક પ્રભાવ જોવા મળે છે. તેમની બૃહત્ સંહિતા શુકન, હવામાન, સ્થાપત્ય અને રોજિંદા જીવનના જ્ઞાનનો વિશ્વકોશ છે; તેમનો બૃહજ્જાતક જન્મકુંડળી જ્યોતિષના પ્રમાણભૂત ગ્રંથોમાંનો એક બન્યો. પછીના લેખકો વારંવાર તેમને ટાંકતા હોવાથી, તેઓ પ્રાચીન અને મધ્યકાલીન જ્યોતિષ વચ્ચેનો સેતુ ગણાય છે.
ઈ.સ. 628
બ્રહ્મગુપ્તનો બ્રહ્મસ્ફુટસિદ્ધાંત
બ્રહ્મગુપ્તે ઈ.સ. 628માં બ્રહ્મસ્ફુટસિદ્ધાંત પૂર્ણ કર્યો હતો. આ સંપૂર્ણ ખગોળીય પદ્ધતિમાં શૂન્ય અને ઋણ સંખ્યાઓ સાથે કામ કરવાના નિયમો સહિત ગણિતના મહત્ત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંતો પણ રજૂ થયા છે. પછીથી તેનો અરબીમાં અનુવાદ થયો અને ઇસ્લામી વિશ્વના ખગોળશાસ્ત્ર પર તેનો પ્રભાવ પડ્યો. ગ્રહોની સ્થિતિ નક્કી કરવાની તેની પદ્ધતિઓ સદીઓ સુધી ભારતીય પંચાંગકારો માટે સંદર્ભરૂપ રહી.
મહર્ષિ પરાશરને નામે પ્રચલિત; સમયનિર્ધારણ વિશે મતભેદ છે (ઘણી વાર આશરે ઈ.સ.ની 7મી-8મી સદીનો માનવામાં આવે છે, જ્યારે હાલનો ઉપલબ્ધ ગ્રંથ 20મી સદીમાં જ પ્રકાશિત થયો)
બૃહત્ પારાશર હોરાશાસ્ત્ર
પરંપરા જન્મકુંડળી જ્યોતિષના આ પાયાના ગ્રંથને મહર્ષિ પરાશર સાથે જોડે છે. વિંશોત્તરી દશા અને આજે વપરાતા અનેક યોગો માટે આ ગ્રંથ મુખ્ય સ્રોત છે. જે. ગોન્ડા અને ડેવિડ પિંગ્રી જેવા વિદ્વાનો તેના પ્રારંભિક ભાગોનો સમય આશરે ઈ.સ.ની 7મી-8મી સદીનો માને છે. આજે છપાતી આવૃત્તિ 20મી સદીની શરૂઆતમાં ફરી પ્રકાશમાં આવેલી હસ્તપ્રતોના આધારે તૈયાર કરવામાં આવી હતી. તેનું ચોક્કસ મૂળ અને સમય જતાં તેમાં કેટલો ફેરફાર થયો તે પ્રશ્નો હજી ખુલ્લા છે.
મહર્ષિ જૈમિનિને નામે પ્રચલિત; સમયનિર્ધારણ વિશે મતભેદ છે
જૈમિનિ સૂત્રો (ઉપદેશ સૂત્રો)
જૈમિનિ સૂત્રો, જેને ઉપદેશ સૂત્રો તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, કુંડળી વાંચવાની એક આગવી પદ્ધતિ રજૂ કરે છે. આ પદ્ધતિ રાશિ આધારિત દૃષ્ટિઓ, ચર કારકો (ગ્રહોના અંશોના આધારે પસંદ થતા કારક ગ્રહો) અને ચર દશા જેવી રાશિ આધારિત દશાઓ પર આધારિત છે. પરંપરા આ ગ્રંથનો શ્રેય ઋષિ જૈમિનિને આપે છે, પરંતુ તેની રચનાની ચોક્કસ તારીખ નક્કી થઈ નથી. તેનો અભ્યાસ પારાશરી પદ્ધતિના સ્થાને નહીં, પરંતુ તેની સાથે કરવામાં આવે છે.
પરંપરાગત રીતે આશરે ઈ.સ. 800-1000નો સમય માનવામાં આવે છે; તારીખ અંગે મતભેદ છે
કલ્યાણવર્માની સારાવલી
કલ્યાણવર્માએ સારાવલીનું સંકલન કર્યું હતું. આ જન્મકુંડળી જ્યોતિષનો વિશાળ માર્ગદર્શક ગ્રંથ છે, જેમાં વરાહમિહિર અને અગાઉના લેખકોની પરંપરાનો ઘણો આધાર લેવામાં આવ્યો છે. તેની રચનાનો સમય આશરે ઈ.સ. 800થી 10મી સદી વચ્ચે માનવામાં આવે છે. આજે પણ તેને ફલિત જ્યોતિષના મુખ્ય શાસ્ત્રીય ગ્રંથોમાં સ્થાન મળે છે.
ઈ.સ. 1150
ભાસ્કરાચાર્ય દ્વિતીયનું સિદ્ધાંતશિરોમણિ
ઉજ્જૈનની ખગોળીય પરંપરાના અગ્રણી ભાસ્કરાચાર્ય દ્વિતીયે ઈ.સ. 1150માં સિદ્ધાંતશિરોમણિ પૂર્ણ કર્યું હતું. તેના અંકગણિત (લીલાવતી), બીજગણિત, ગ્રહગણિત અને ગોલાધ્યાય (ખગોળીય ગોળો) સંબંધિત વિભાગો સમગ્ર ભારતમાં પ્રમાણભૂત પાઠ્યગ્રંથો બન્યા. તેને ઘણી વાર શાસ્ત્રીય સિદ્ધાંત પરંપરાનું શિખર માનવામાં આવે છે.
મધ્યકાળ, આશરે ઈ.સ. 13મી-16મી સદી (સમયગાળો અંદાજિત છે અને તેના અંગે મતભેદ છે)
દક્ષિણ ભારતીય સંગ્રહગ્રંથો: ફલદીપિકા અને જાતક પારિજાત
મંત્રેશ્વરની ફલદીપિકા 28 અધ્યાયોમાં રચાયેલો સંક્ષિપ્ત સંસ્કૃત ગ્રંથ છે, જે દક્ષિણ ભારતમાં વ્યાપકપણે પ્રચલિત થયો. તેના લેખક 13મી સદીમાં થયા હતા કે 16મી સદીમાં, તે અંગે વિદ્વાનોમાં હજુ એકમત નથી. વૈદ્યનાથ દીક્ષિતનો જાતક પારિજાત પણ એક પ્રભાવશાળી માર્ગદર્શક ગ્રંથ છે, જેને સામાન્ય રીતે 14મી-15મી સદીનો માનવામાં આવે છે; તેની પુષ્પિકાના એક અર્થઘટન મુજબ તે આશરે ઈ.સ. 1426નો હોઈ શકે છે. બંને ગ્રંથોમાં અગાઉના નિયમોને એવા સ્વરૂપે સંકલિત કરવામાં આવ્યા છે કે વ્યવસાયી જ્યોતિષીઓ આજે પણ તેમનો સંદર્ભ લે છે.
આશરે ઈ.સ. 1340-1501 (માધવ આશરે 1340-1425; દૃગ્ગણિત 1431; તંત્રસંગ્રહ આશરે 1500-1501)
કેરળની પરંપરા: માધવ, પરમેશ્વર અને નીલકંઠ
સંગમગ્રામના માધવે કેરળના ખગોળશાસ્ત્રી-ગણિતજ્ઞોની એક અદ્ભુત પરંપરાનો પાયો નાખ્યો હતો. યુરોપમાં આવાં પરિણામો મળ્યાં તેના ઘણા સમય પહેલાં જ્યા, કોટિજ્યા અને વ્યસ્ત સ્પર્શજ્યા માટેની અનંત શ્રેણીઓ શોધવાનો શ્રેય તેમને આપવામાં આવે છે. તેમના શિષ્ય પરમેશ્વરે અનેક દાયકાઓ સુધી ગ્રહણોનું અવલોકન કર્યું અને 1431માં રચાયેલા દૃગ્ગણિતમાં જૂની પરહિત ગણતરીપદ્ધતિમાં સુધારો કર્યો, જેથી ગણતરીથી મળતી ગ્રહસ્થિતિઓ આકાશમાં દેખાતી સ્થિતિઓ સાથે સુસંગત બને. નીલકંઠ સોમયાજીએ આશરે 1500-1501માં પૂર્ણ થયેલા તંત્રસંગ્રહમાં આ પરંપરાને આગળ ધપાવી. સંબંધિત ગ્રંથોમાં તેમણે એવું મોડેલ પણ વર્ણવ્યું, જેમાં અન્ય ગ્રહો સૂર્યની આસપાસ ફરે છે, જ્યારે સૂર્ય પૃથ્વીની આસપાસ ફરે છે.
આશરે ઈ.સ. 1649
પ્રશ્નમાર્ગ, કેરળનો પ્રશ્ન જ્યોતિષનો માર્ગદર્શક ગ્રંથ
આશરે ઈ.સ. 1649માં કેરળમાં રચાયેલો પ્રશ્નમાર્ગ પરંપરા મુજબ થલાસેરી નજીકના એડક્કાડના એક નમ્બૂદિરી જ્યોતિષીએ રચ્યો હોવાનું મનાય છે. પ્રશ્ન પુછાય તે ક્ષણના આધારે જવાબ આપતા પ્રશ્ન જ્યોતિષ પરનો આ સૌથી વિગતવાર શાસ્ત્રીય માર્ગદર્શક ગ્રંથ છે. તેમાં શુકન, જન્મકુંડળીની પદ્ધતિઓ અને એવી વિધિઓનું સંકલન છે, જે કેરળમાં આજે પણ પ્રચલિત અષ્ટમંગલ પ્રશ્નનો આધાર બને છે. આ પ્રદેશનાં મંદિરોમાં થતા દેવપ્રશ્નોમાં પણ તેની પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ ચાલુ છે.
મધ્યકાળથી આજ સુધી; અવલોકન આધારિત (દૃક્) પંચાંગોનો પ્રચાર 19મી સદીથી વધ્યો
પ્રાદેશિક પંચાંગો: અમાંત, પૂર્ણિમાંત, દૃક્ અને વાક્ય
સમગ્ર ભારતમાં સ્થાનિક પંચાંગો (પૂર્વ ભારતમાં જેને પંજિકા કહેવામાં આવે છે) દરરોજનાં પાંચ અંગો—તિથિ, વાર, નક્ષત્ર, યોગ અને કરણ—નોંધે છે. ચાંદ્ર માસ અમાસે પૂરો થાય છે કે પૂનમે, તે મુજબ પ્રદેશોમાં અમાંત અને પૂર્ણિમાંત પરંપરાઓ જોવા મળે છે. તમિલનાડુમાં પંચાંગો કાં તો કંઠસ્થ શ્લોકોના કોષ્ટકો પર આધારિત પરંપરાગત વાક્ય પદ્ધતિ અનુસરે છે, અથવા અવલોકનથી નક્કી કરેલી ગ્રહસ્થિતિઓ પર આધારિત દૃક્ (તિરુગણિત) પદ્ધતિ. 19મી સદીમાં જૂનાં કોષ્ટકો આકાશી સ્થિતિઓથી ધીમે ધીમે વિખૂટાં પડતાં જણાયાં ત્યારે મદ્રાસના સુધારકોએ દૃક્ પંચાંગોની હિમાયત કરી. આજે પણ બંને પ્રકારનાં પંચાંગો પ્રકાશિત થાય છે.
ઈ.સ. 1952-1957 (સમિતિની રચના 1952માં, અહેવાલ 1955માં; રાષ્ટ્રીય કૅલેન્ડર 22 માર્ચ 1957થી અમલમાં)
ભારતીય કૅલેન્ડર સુધારણા સમિતિ અને લાહિરી અયનાંશ
1952માં વૈજ્ઞાનિક અને ઔદ્યોગિક સંશોધન પરિષદે ભૌતિકશાસ્ત્રી મેઘનાદ સાહાના અધ્યક્ષપદે કૅલેન્ડર સુધારણા સમિતિ રચી હતી. ખગોળશાસ્ત્રી એન. સી. લાહિરી પણ તેના સભ્ય હતા. સમિતિને ભારતભરમાં પ્રચલિત આશરે ત્રીસ કૅલેન્ડરોનો અભ્યાસ કરવાનો હતો. તેના 1955ના અહેવાલને પગલે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કૅલેન્ડર તૈયાર થયું, જે 22 માર્ચ 1957થી સત્તાવાર રીતે અમલમાં આવ્યું. સાથે જ સત્તાવાર ગ્રહસ્થિતિ પત્રક અને રાષ્ટ્રીય પંચાંગ તૈયાર થયાં, જેમાં ધાર્મિક પંચાંગો માટે માનક અયનાંશનો પણ સમાવેશ થયો. ચિત્રા (સ્પાઇકા) તારાને આધારિત અને સરકારના ભારતીય ખગોળીય ગ્રહસ્થિતિ પત્રકમાં દર્શાવાતું આ ચિત્રાપક્ષ મૂલ્ય લાહિરી અયનાંશ તરીકે ઓળખાય છે. આજે ભારતમાં તે સૌથી વધુ વપરાતો નિરયન સંદર્ભ છે.
20મી સદીના અંતથી આજ સુધી (સ્વિસ એફેમેરિસ પહેલી વાર 1997માં પ્રકાશિત થયું)
કમ્પ્યુટર, જેપીએલ ગ્રહસ્થિતિ પત્રકો અને સ્વિસ એફેમેરિસ
20મી સદીના અંતથી જ્યોતિષીઓ છાપેલાં કોષ્ટકોથી સોફ્ટવેર તરફ વળ્યા. નાસાની જેટ પ્રોપલ્શન લેબોરેટરી અત્યંત ચોકસાઈવાળાં ગ્રહગતિ કોષ્ટકો (ડી.ઈ. શ્રેણી) પ્રકાશિત કરે છે. 1997માં એસ્ટ્રોડિન્સ્ટે આ આંકડાઓના આધારે સ્વિસ એફેમેરિસ બહાર પાડ્યું, જે જ્યોતિષનાં સોફ્ટવેર માટેનું સામાન્ય ગણતરી-સાધન બની ગયું. જે કુંડળી બનાવવામાં એક સમયે હાથથી કલાકો લાગતા, તેની ગણતરી આજે થોડી જ ક્ષણોમાં થઈ શકે છે; જોકે તેનું અર્થઘટન હજી પણ શાસ્ત્રીય ગ્રંથો પર આધારિત છે.
જ્યોતિષ પરંપરાગત માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે; તે કોઈ ખાતરી આપતું નથી અને વ્યાવસાયિક સલાહનું સ્થાન પણ લેતું નથી. અમારી અસ્વીકરણ સૂચના વાંચો.
સનાતન જ્યોતિષ. આજની સ્પષ્ટતા.
ચોકસાઈ, સંયમ અને આધુનિક હેતુ સાથે રજૂ કરાયેલું પરંપરાગત જ્યોતિષ.