GrahaNow
લોડ થઈ રહ્યું છે…
Ancient wisdom for a brighter tomorrowદરેક રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં આવેલાં પ્રસિદ્ધ મંદિરો અને પવિત્ર સ્થળોનો ટૂંકો ઇતિહાસ, મુખ્ય તહેવારો અને જ્યોતિષ સાથેનો સંબંધ.
తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వర ఆలయం
તિરુમલા, તિરુપતિ જિલ્લો
દેવતા: વેંકટેશ્વર (વિષ્ણુનું એક સ્વરૂપ)
તહેવારો: શ્રીવારી બ્રહ્મોત્સવમ્, વૈકુંઠ એકાદશી
તિરુપતિની ઉપર શેષાચલમની ટેકરીઓ પર આવેલું આ મંદિર વિશ્વનાં સૌથી વધુ મુલાકાત લેવાતાં યાત્રાધામોમાંનું એક છે. શિલાલેખોમાં પલ્લવ, ચોળ, પાંડ્ય અને વિજયનગરના શાસકોના આશ્રયની નોંધ મળે છે. આજે મંદિરનો વહીવટ તિરુમલા તિરુપતિ દેવસ્થાનમ્ (ટીટીડી) નામનું વૈધાનિક ટ્રસ્ટ સંભાળે છે.
శ్రీకాళహస్తీశ్వర ఆలయం
શ્રીકાલહસ્તી, તિરુપતિ જિલ્લો
દેવતા: વાયુ લિંગ સ્વરૂપે શ્રીકાલહસ્તીશ્વર (શિવ), જ્ઞાનપ્રસૂનાંબિકા (પાર્વતી) સાથે
તહેવારો: મહાશિવરાત્રિ બ્રહ્મોત્સવમ્
શિવનાં પાંચ પંચભૂત મંદિરોમાંના એક તરીકે ગણાતા આ મંદિરમાં શિવની પૂજા વાયુ તત્ત્વરૂપે થાય છે. મુખ્ય ઇમારતનું શ્રેય 11મી સદીના ચોળ શાસકોને આપવામાં આવે છે. વિશાળ ગોપુરમ અને સો સ્તંભોવાળો મંડપ 1516માં વિજયનગરના રાજા કૃષ્ણદેવરાયના સમયમાં ઉમેરવામાં આવ્યાં હતાં. ગોપુરમ 2010માં તૂટી પડ્યું હતું અને ત્યાર બાદ તેનું પુનર્નિર્માણ કરવામાં આવ્યું.
જ્યોતિષ સાથેનો સંબંધ: આ મંદિર રાહુ-કેતુ પૂજા માટે ખૂબ જાણીતું છે. ભક્તો જ્યોતિષમાં રાહુ-કેતુ તરીકે ઓળખાતા ચંદ્રના પાતબિંદુઓના પ્રભાવમાંથી રાહત મેળવવાની પ્રાર્થના સાથે આ પૂજા કરાવે છે. મોટા ભાગનાં મંદિરો સૂર્યગ્રહણ અને ચંદ્રગ્રહણ દરમિયાન બંધ રહે છે, ત્યારે પણ આ મંદિર પૂજા માટે ખુલ્લું રહે છે—આ તેની બીજી વિશેષતા છે.
శ్రీశైలం మల్లికార్జున ఆలయం
શ્રીશૈલમ, નંદ્યાલ જિલ્લો
દેવતા: મલ્લિકાર્જુન (શિવ) અને ભ્રમરાંબા (પાર્વતી)
તહેવારો: મહાશિવરાત્રિ, ઉગાદિ
કૃષ્ણા નદીની ઉપર નલ્લમાલાની ટેકરીઓ પર આવેલું શ્રીશૈલમ શિવનાં બાર જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક અને દેવીનું શક્તિપીઠ પણ ગણાય છે. પરંપરા અનુસાર તેનું મૂળ ઘણું પ્રાચીન છે. દીવાલોથી ઘેરાયેલું હાલનું મંદિરસંકુલ વિજયનગર અને રેડ્ડી રાજાઓ સહિત અનેક રાજવંશોએ કરેલા બાંધકામની સાક્ષી પૂરે છે.
લોહિત જિલ્લો, તેઝુ પાસે
દેવતા: પરશુરામ, વિષ્ણુના છઠ્ઠા અવતાર
તહેવારો: મકર સંક્રાંતિનું પવિત્ર સ્નાન અને મેળો
લોહિત નદીના નીચલા પ્રવાહ પર આવેલો આ કુંડ પરશુરામની કથા સાથે જોડાયેલો છે. કહેવાય છે કે પિતાની આજ્ઞાથી માતા રેણુકા પર પરશુ ઉગામ્યા પછી તે પરશુરામના હાથમાંથી છૂટતો જ નહોતો; અહીં તેને ધોયો ત્યારે જ તે છૂટો પડ્યો. 1950ના આસામ ભૂકંપમાં મૂળ કુંડ દટાઈ ગયો હતો અને હવે મોટા પથ્થરોથી બનેલા નવા કુંડનો ઉપયોગ થાય છે.
તવાંગ · બૌદ્ધ
દેવતા: તિબેટી બૌદ્ધ ધર્મની ગેલુગ પરંપરાનો મઠ
તહેવારો: લોસાર, તોર્ગ્યા, છોકસાર
5મા દલાઈ લામાની ઇચ્છાથી મેરાક લામા લોદ્રે ગ્યાત્સોએ 1680-81માં સ્થાપેલો આ મઠ ભારતનો સૌથી મોટો બૌદ્ધ મઠ હોવાનું કહેવાય છે. દીવાલોથી ઘેરાયેલા આ સંકુલમાં ડઝનબંધ રહેણાંક ઇમારતો અને કાંગ્યુર તથા તેંગ્યુર ધર્મગ્રંથોનું પુસ્તકાલય આવેલું છે.
લિકાબાલી, લોઅર સિયાંગ જિલ્લો
દેવતા: દુર્ગા સાથે સંકળાયેલી માતૃદેવી (સ્થાનિક નામ કેચાઈ-ખાતી)
તહેવારો: માલિની મેળો (વસંત ઋતુ)
બ્રહ્મપુત્રાની ઉપર ટેકરીની ટોચે આવેલું આ પુરાતત્ત્વીય સ્થળ પ્રારંભિક મધ્યકાલીન મંદિરના પથ્થરના ખંડેર ધરાવે છે. તેમાં દેવદેવીઓ અને પ્રાણીઓનાં કોતરણીયુક્ત શિલ્પો છે. સામાન્ય રીતે આ મંદિર 13મીથી 14મી સદીના ચુટિયા રાજાઓના સમયનું માનવામાં આવે છે. શ્રીમંત શંકરદેવ સાથે સંકળાયેલી વૈષ્ણવ પરંપરા મુજબ, શ્રીકૃષ્ણ અને રુક્મિણી અહીં શિવ અને દુર્ગાના અતિથિ તરીકે રોકાયા હોવાનું કહેવાય છે.
কামাখ্যা মন্দিৰ
નીલાચલ ટેકરી, ગુવાહાટી
દેવતા: માતૃદેવી કામાખ્યા
તહેવારો: અંબુબાચી મેળો, દુર્ગાપૂજા, મનસા પૂજા
શક્તિપીઠોમાંનું આ એક સૌથી પ્રાચીન અને સૌથી પૂજનીય પીઠ છે તથા તાંત્રિક ઉપાસનાનું મહત્ત્વનું કેન્દ્ર છે. અહીં કોઈ મૂર્તિ નથી; ભક્તો ઝરણાના પાણીથી સતત ભીંજાતા કુદરતી શિલાખંડની પૂજા કરે છે. મંદિરનું મૂળ નિર્માણ આશરે 8મીથી 9મી સદીમાં થયું હતું અને તેનું અનેક વાર પુનઃનિર્માણ થયું. ખાસ કરીને 1565માં કોચ રાજા નરનારાયણના સમયમાં તેનો જીર્ણોદ્ધાર કરવામાં આવ્યો હતો.
উমানন্দ মন্দিৰ
મયૂર દ્વીપ (ઉમાનંદ), બ્રહ્મપુત્રા નદી, ગુવાહાટી
દેવતા: ભગવાન શિવ
તહેવારો: મહાશિવરાત્રિ
બ્રહ્મપુત્રા નદીના એક દ્વીપ પર ભસ્માચલ નામની નાની ટેકરી આવેલી છે, જેના શિખર પર આ મંદિર છે. કાલિકા પુરાણ અનુસાર, અહીં ભગવાન શિવે કામદેવને ભસ્મ કર્યા હતા. આહોમ રાજા ગદાધર સિંહે 1694માં મંદિર બંધાવ્યું હતું. 1897ના ભૂકંપમાં તેને ભારે નુકસાન થયા પછી એક સ્થાનિક વેપારીએ તેનું પુનઃનિર્માણ કરાવ્યું.
নৱগ্ৰহ মন্দিৰ
ચિત્રાચલ ટેકરી, ગુવાહાટી
દેવતા: નવ ગ્રહો, જેમની ઉપાસના સૂર્ય માટે સ્થાપિત કેન્દ્રીય લિંગની આસપાસ આવેલા નવ લિંગોના સ્વરૂપે થાય છે
તહેવારો: દૈનિક નવગ્રહ પૂજા, માઘ-ફાલ્ગુન સંક્રાંતિએ વાર્ષિક મહાયજ્ઞ
ગર્ભગૃહમાં નવ ગ્રહો માટે નવ લિંગો સ્થાપિત છે અને દરેક લિંગને સંબંધિત ગ્રહના રંગનું વસ્ત્ર ઓઢાડવામાં આવે છે. હાલના મંદિરનું નિર્માણ 18મી સદીના મધ્યભાગમાં આહોમ રાજા રાજેશ્વર સિંહે કરાવ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે. અહીં અગાઉ પણ કોઈ બાંધકામ હોવાની શક્યતા છે, જોકે તેનું મૂળ નિશ્ચિત નથી.
જ્યોતિષ સાથેનો સંબંધ: સંપૂર્ણપણે નવગ્રહોને સમર્પિત આ મંદિર લાંબા સમયથી આસામમાં જ્યોતિષ અને ખગોળવિદ્યાના અભ્યાસનું કેન્દ્ર માનવામાં આવે છે. આ પ્રદેશનું પ્રાચીન નામ પ્રાગ્જ્યોતિષપુર સામાન્ય રીતે “પૂર્વીય જ્યોતિષવિદ્યાનું નગર” તરીકે સમજાવવામાં આવે છે. આ અર્થને સમર્થન આપવા માટે મંદિરના ખગોળવિદ્યા સાથેના સંબંધનો ઘણી વાર ઉલ્લેખ થાય છે.
महाबोधि मंदिर
બોધ ગયા, ગયા જિલ્લો · બૌદ્ધ
દેવતા: બોધિવૃક્ષ પાસે જ્ઞાનપ્રાપ્તિ કરનાર ભગવાન બુદ્ધ
તહેવારો: બુદ્ધ પૂર્ણિમા (વેસાક)
આ મંદિર એ સ્થળે છે, જ્યાં સિદ્ધાર્થ ગૌતમને બોધ (જ્ઞાનપ્રાપ્તિ) થયો હોવાનું મનાય છે. ઈ.સ. પૂર્વે 3જી સદીમાં અહીં પ્રથમ મંદિર બંધાવવાનું શ્રેય સમ્રાટ અશોકને આપવામાં આવે છે. હાલનું ઈંટોથી બનેલું મંદિર મોટે ભાગે ઉત્તર ગુપ્તકાળનું, એટલે કે આશરે ઈ.સ. 5મીથી 6ઠ્ઠી સદીનું છે. 1880ના દાયકામાં તેનો જીર્ણોદ્ધાર થયો અને 2002માં તેને યુનેસ્કોની વિશ્વ વારસા સ્થળોની યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું.
विष्णुपद मंदिर
ગયા
દેવતા: બેસાલ્ટ પથ્થરમાં અંકિત ચરણચિહ્ન (વિષ્ણુપદ) દ્વારા પૂજાતા ભગવાન વિષ્ણુ
તહેવારો: પિતૃપક્ષ મેળો
આ મંદિરમાં ધર્મશિલા તરીકે ઓળખાતા બેસાલ્ટના ખડકમાં કોતરાયેલું એક ચરણચિહ્ન સ્થાપિત છે. ભક્તોની માન્યતા મુજબ આ ચરણચિહ્ન ભગવાન વિષ્ણુનું છે. હાલની ઇમારતનું પુનઃનિર્માણ ઇન્દોરનાં શાસક અહલ્યાબાઈ હોળકરે 1787માં કરાવ્યું હતું. ગયા લાંબા સમયથી પિતૃઓના શ્રાદ્ધ માટે પ્રસિદ્ધ છે, અને આ મંદિર એ વિધિઓનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે.
જ્યોતિષ સાથેનો સંબંધ: ગયામાં શ્રાદ્ધ માટેનો મુખ્ય સમયગાળો પિતૃપક્ષ ચાંદ્ર પંચાંગથી નક્કી થાય છે: અમાંત ગણતરી મુજબ તે ભાદરવા મહિનાનો વદ (કૃષ્ણ) પક્ષ છે, જ્યારે પૂર્ણિમાંત ગણતરી મુજબ તે આસો મહિનાનો વદ (કૃષ્ણ) પક્ષ છે. તેનો અંત સર્વપિતૃ અમાવાસ્યા (અમાસ)ના દિવસે થાય છે.
तख़्त श्री पटना साहिब
પટના · શીખ
દેવતા: અહીં 1666માં જન્મેલા દસમા શીખ ગુરુ, ગુરુ ગોવિંદ સિંહજી
તહેવારો: ગુરુ ગોવિંદ સિંહજીનું પ્રકાશ પર્વ
શીખ ધર્મના સર્વોચ્ચ સત્તાકેન્દ્ર ગણાતા પાંચ તખ્તોમાંનું આ એક છે. આ ગુરુ ગોવિંદ સિંહજીનું જન્મસ્થાન છે, જ્યાં તેમણે બાળપણનો પ્રારંભિક સમય વિતાવ્યો હતો. 19મી સદીની શરૂઆતમાં આગ લાગ્યા પછી મહારાજા રણજિત સિંહે આ ગુરુદ્વારાનું પુનઃનિર્માણ કરાવ્યું હતું. ત્યાર બાદ 1934ના ભૂકંપથી થયેલા નુકસાનને પગલે 1948થી 1957 દરમિયાન તેનું ફરી નિર્માણ કરવામાં આવ્યું.
दंतेश्वरी मंदिर
દંતેવાડા
દેવતા: દેવી દંતેશ્વરી
તહેવારો: બસ્તર દશેરા, નવરાત્રિ
પરંપરાગત રીતે શક્તિપીઠોમાં ગણાતું આ મંદિર ચૌદમી સદીમાં બંધાયું હોવાનું મનાય છે અને તેના પરથી દંતેવાડા નગરનું નામ પડ્યું. દેવી બસ્તરના ભૂતપૂર્વ રાજવી કુટુંબનાં કુળદેવી છે, અને તેમની શોભાયાત્રા પ્રદેશના પ્રખ્યાત બસ્તર દશેરાનું મુખ્ય આકર્ષણ છે.
भोरमदेव मंदिर
ભોરમદેવ, કબીરધામ (કવર્ધા) જિલ્લો
દેવતા: શિવ
તહેવારો: મહાશિવરાત્રિ
મૈકલ પર્વતમાળાની તળેટીમાં આવેલું મુખ્ય પથ્થરનું મંદિર આશરે અગિયારમી સદીનું ગણાય છે અને તેનું શ્રેય પ્રદેશના નાગ શાસકોને આપવામાં આવે છે. શિલ્પકામથી સમૃદ્ધ તેની દીવાલોને કારણે તેને છત્તીસગઢનું ખજુરાહો કહેવામાં આવે છે.
महामाया मंदिर
રતનપુર, બિલાસપુર જિલ્લો
દેવતા: મહામાયા (દુર્ગા / મહાલક્ષ્મી), કોસલેશ્વરી નામે પણ ઓળખાય છે
તહેવારો: નવરાત્રિ (જ્યોતિ કળશ પ્રગટાવવાની વિધિ)
મંદિરોનું નાનું નગર રતનપુર એક સમયે આ પ્રદેશની રાજધાની હતું, અને મહામાયા પ્રાચીન દક્ષિણ કોસલ (આશરે આજનું છત્તીસગઢ)ની અધિષ્ઠાત્રી દેવી તરીકે પૂજાય છે. ભક્તો આ મંદિરને શક્તિપીઠોમાંનું એક માને છે.
મંગેશી, પ્રિયોળ, ફોંડા તાલુકો
દેવતા: મંગેશ, શિવનું એક સ્વરૂપ
તહેવારો: માઘ પૂર્ણિમા જાત્રા, મહાશિવરાત્રિ, નવરાત્રિ
શ્રી મંગેશ અનેક સારસ્વત કુટુંબોના કુળદેવ છે અને આ મંદિર ગોવાનાં સૌથી મોટાં તથા સૌથી વધુ મુલાકાત લેવાતાં મંદિરોમાંનું એક છે. પોર્ટુગીઝ કાળમાં દેવતાની મૂર્તિને અંદરના પ્રદેશમાં ખસેડવામાં આવી હતી. હાલનું મંદિર મરાઠા શાસન દરમિયાન બંધાયું હતું અને ત્યાર પછી તેનું અનેક વખત નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું.
કવળે, ફોંડા તાલુકો
દેવતા: શાંતાદુર્ગા, દુર્ગાનું શાંત સ્વરૂપ
તહેવારો: વાર્ષિક જાત્રા, નવરાત્રિ
પણજીથી આશરે 30 કિમી દૂર કવળેમાં એક ટેકરીની તળેટીમાં આવેલું આ મંદિર અનેક ગૌડ સારસ્વત કુટુંબોની કુળદેવીનું સ્થાન છે. આ મંદિર ગોવાની વિશિષ્ટ મંદિરશૈલીમાં બંધાયેલું છે અને મુખ્ય મંદિરની આસપાસ અન્ય દેવતાઓનાં નાનાં મંદિરો આવેલાં છે. 2016માં આ સ્થળે મંદિરને 450 વર્ષ પૂર્ણ થયાં.
જૂનું ગોવા · ખ્રિસ્તી
દેવતા: બાળ ઈસુને સમર્પિત; સંત ફ્રાન્સિસ ઝેવિયરના અવશેષો અહીં સચવાયેલા છે
તહેવારો: સંત ફ્રાન્સિસ ઝેવિયરનું પર્વ (3 ડિસેમ્બર)
પોર્ટુગીઝ ભારતની ભૂતપૂર્વ રાજધાનીમાં આવેલી આ બરોક શૈલીની બેસિલિકામાં સંત ફ્રાન્સિસ ઝેવિયરનું શરીર સચવાયેલું છે અને તે યુનેસ્કોના વિશ્વ વારસા સ્થળનો ભાગ છે. 1946માં તેને માઇનર બેસિલિકાનો દરજ્જો મળ્યો હતો અને આજે પણ તે એક મુખ્ય યાત્રાધામ છે.
સોમનાથ મંદિર
પ્રભાસ પાટણ, વેરાવળ, ગીર સોમનાથ જિલ્લો
દેવતા: શિવ (બાર જ્યોતિર્લિંગોમાં પ્રથમ)
તહેવારો: મહાશિવરાત્રિ, કાર્તિકી પૂર્ણિમા
સોમનાથ સૌરાષ્ટ્રના દરિયાકાંઠે આવેલા પ્રભાસમાં સ્થિત છે. મહાભારતમાં પ્રભાસનો તીર્થ તરીકે ઉલ્લેખ મળે છે, પરંતુ મૂળ મંદિર ક્યારે બંધાયું તેની ચોક્કસ માહિતી નથી. આ મંદિર પર અનેક વાર આક્રમણ થયાં અને તે ફરીથી બંધાયું, ખાસ કરીને 1026માં મહમૂદ ગઝનવીના હુમલા પછી. હાલના મંદિરની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા 1951માં કરવામાં આવી હતી.
જ્યોતિષ સાથેનો સંબંધ: સોમનાથ એટલે સોમ, એટલે કે ચંદ્રના સ્વામી. દંતકથા મુજબ પોતાની ગુમાવેલી કાંતિ પાછી મેળવવા સોમ (ચંદ્ર)એ પ્રભાસમાં સ્નાન કર્યું હતું. પ્રભાસ નામનો અર્થ તેજ થાય છે, અને ચંદ્રની કળાની વધઘટ આ કથા સાથે જોડાય છે.
દ્વારકાધીશ મંદિર
દ્વારકા, દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લો
દેવતા: દ્વારકાના સ્વામી દ્વારકાધીશ રૂપે શ્રીકૃષ્ણ
તહેવારો: જન્માષ્ટમી, હોળી
72 સ્તંભો પર ઊભેલું આ પાંચ માળનું મંદિર ચાર ધામમાંનું એક તેમજ વિષ્ણુનું દિવ્ય દેશમ્ છે. પુરાતત્ત્વીય શોધો સૂચવે છે કે અહીં પ્રાચીન મંદિર હતું, કદાચ વહેલામાં વહેલું ઈ.સ. પૂર્વે 200ની આસપાસનું; જ્યારે હાલની ઇમારત મોટે ભાગે પંદરમી અને સોળમી સદીની છે.
અંબાજી મંદિર
અંબાજી, બનાસકાંઠા જિલ્લો
દેવતા: પવિત્ર વીસા યંત્ર રૂપે પૂજાતાં મા અંબા
તહેવારો: ભાદરવી પૂનમનો મેળો, નવરાત્રિ (ગરબા)
મુખ્ય શક્તિપીઠ તરીકે પૂજાતું આ મંદિર અરવલ્લીની આરાસુર ટેકરી પર આવેલું છે અને તેમાં માનવ-આકારની કોઈ પ્રતિમા નથી; પૂજા એક પવિત્ર ભૌમિતિક યંત્રની થાય છે, જેને દેવીનું સ્વરૂપ દર્શાવાય તે રીતે દરરોજ શણગારવામાં આવે છે. તે પશ્ચિમ ભારતનાં સૌથી વધુ યાત્રાળુઓ આવતાં તીર્થસ્થળોમાંનું એક છે.
પાલીતાણા
શત્રુંજયની ટેકરીઓ, પાલીતાણા, ભાવનગર જિલ્લો · જૈન
દેવતા: ઋષભનાથ (આદિનાથ), પ્રથમ તીર્થંકર
તહેવારો: કાર્તિકી પૂર્ણિમાની યાત્રા, ફાગણ સુદ 13 (છ ગાઉની યાત્રા), મહાવીર જન્મ કલ્યાણક
શત્રુંજયની ટેકરીઓ પર લગભગ 900 દેરાસરો શોભે છે, જેના કારણે પાલીતાણાને મંદિરોનું નગર કહેવામાં આવે છે. આજે પણ અસ્તિત્વમાં રહેલાં સૌથી જૂનાં દેરાસરો આશરે અગિયારમી સદીનાં છે, અને શ્વેતાંબર જૈન પરંપરાનાં સૌથી પવિત્ર તીર્થસ્થળોમાં તેનો સમાવેશ થાય છે.
ब्रह्म सरोवर
કુરુક્ષેત્ર
દેવતા: બ્રહ્મા; પવિત્ર સરોવર
તહેવારો: સૂર્યગ્રહણનું સ્નાન, ગીતા જયંતી
કુરુક્ષેત્રનું આ વિશાળ પવિત્ર સરોવર બ્રહ્મા સાથે સંકળાયેલું છે. સ્થાનિક પુરોહિતો દ્વારા રાખવામાં આવતા હિંદુ વંશાવળીના ચોપડા પણ અહીં સચવાય છે. યાત્રાળુઓ શુદ્ધિકરણ માટે તેનાં જળમાં સ્નાન કરે છે અને આ વિસ્તારમાં દર વર્ષે ગીતા મહોત્સવ યોજાય છે.
જ્યોતિષ સાથેનો સંબંધ: સૂર્યગ્રહણ દરમિયાન અહીં સ્નાન કરવું એ લાંબા સમયથી ચાલી આવતી પરંપરા છે; ગ્રહણ અહીંથી દેખાતું હોય ત્યારે ભારે ભીડ ઊમટે છે. 29 માર્ચ 2006ના ગ્રહણ વખતે અંદાજે દસ લાખ લોકો અહીં આવ્યા હતા.
ज्योतिसर
કુરુક્ષેત્ર
દેવતા: કૃષ્ણ (ભગવદ્ ગીતાનો ઉપદેશ અપાયો તે સ્થળ)
તહેવારો: ગીતા જયંતી
હિંદુ પરંપરા મુજબ કુરુક્ષેત્રના રણમેદાનમાં આ જ સ્થળે કૃષ્ણે અર્જુનને ભગવદ્ ગીતાનો ઉપદેશ આપ્યો હતો અને પોતાનું વિશ્વરૂપ દર્શાવ્યું હતું. આદિ શંકરાચાર્યે આ સ્થળની ઓળખ કરી હોવાનું કહેવાય છે. હવે તે કૃષ્ણ તીર્થ પરિક્રમાનો ભાગ છે.
माता मनसा देवी मंदिर
બિલાસપુર ગામ, પંચકુલા જિલ્લો (ચંડીગઢને અડીને)
દેવતા: મનસા દેવી, શક્તિનું એક સ્વરૂપ
તહેવારો: ચૈત્ર નવરાત્રિનો મેળો, આસો (શારદીય) નવરાત્રિનો મેળો
શિવાલિકની તળેટીમાં આવેલું આ મંદિર સંકુલ આશરે 100 એકરમાં ફેલાયેલું છે અને તેનો વહીવટ મંદિર બોર્ડ કરે છે. નજીકના ચંડી મંદિર સાથે, તે ચંડીગઢ વિસ્તારનાં સૌથી વધુ યાત્રાળુઓ આવતાં દેવી મંદિરોમાંનું એક છે.
ज्वालामुखी मंदिर
જ્વાલામુખી, કાંગડા જિલ્લો
દેવતા: અખંડ પ્રજ્વલિત જ્યોત રૂપે પૂજાતાં દેવી જ્વાલા
તહેવારો: ચૈત્ર અને આસો નવરાત્રિ
અહીં પ્રતિમાને બદલે ખડકમાંથી નીકળતી નાની જ્યોતોમાં દેવીની પૂજા થાય છે. જમીનની અંદરથી ઝરતા કુદરતી વાયુથી આ જ્યોતો પ્રજ્વલિત રહે છે. મહાભારત સહિતના ગ્રંથોમાં આ સ્થાનનો ઉલ્લેખ મળે છે, અને ભક્તો તેને દેવીના પવિત્ર પીઠ તરીકે આદર આપે છે.
हिडिम्बा देवी मंदिर
ઢૂંગરી, મનાલી
દેવતા: હિડિંબા દેવી
તહેવારો: નવરાત્રિ
મહાભારતમાં ભીમનાં પત્ની હિડિંબા સાથે જોડાયેલા ખડક અને ગુફાની આસપાસ મહારાજા બહાદુર સિંહે 1553માં આ મંદિર બંધાવ્યું હતું. દેવદારના જંગલમાં આવેલું આ મંદિર દેવદારના લાકડાથી બનેલું છે. તેની એક ઉપર એક સ્તરવાળી લાકડાની છત અને બારીક કોતરણીવાળાં બારણાં તેને હિમાલયી મંદિર સ્થાપત્યનું ઉત્તમ ઉદાહરણ બનાવે છે.
चामुंडा देवी मंदिर
પાલમપુર પાસે, કાંગડા જિલ્લો
દેવતા: ચામુંડા, દુર્ગાનું ઉગ્ર સ્વરૂપ
તહેવારો: નવરાત્રિ
હિમાચલ પ્રદેશનાં સૌથી વધુ મુલાકાત લેવાતાં મંદિરોમાંનું આ એક છે. માનવામાં આવે છે કે આશરે ચાર સદી પહેલાં દેવી માટે વધુ સુલભ સ્થાન તરીકે આ મંદિર બંધાયું હતું, કારણ કે ટેકરી પર આવેલું તેમનું જૂનું મંદિર, આદિ હિમાની ચામુંડા, પહોંચવામાં ઘણું મુશ્કેલ છે. ભક્તો અહીં માનતા રાખવા અને પ્રાર્થના કરવા આવે છે.
बैद्यनाथ धाम
દેવઘર
દેવતા: બૈદ્યનાથ (વૈદ્યનાથ) સ્વરૂપે ભગવાન શિવ, અને જયદુર્ગા સ્વરૂપે દેવી
તહેવારો: શ્રાવણી મેળો (શ્રાવણ માસ), મહાશિવરાત્રિ
આ ધામ બાર જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક ગણાય છે. તેના સંકુલમાં બૈદ્યનાથનું મુખ્ય મંદિર અને વીસથી વધુ નાનાં મંદિરો આવેલાં છે. એક લોકપ્રિય કથા આ લિંગને રાવણ સાથે જોડે છે. કહેવાય છે કે રાવણે તેને અહીં નીચે મૂક્યું હતું અને ત્યાર પછી તે ત્યાં જ સ્થિર થઈ ગયું. આ સ્થળ શક્તિપીઠ તરીકે પણ પૂજાય છે; ભક્તોની શ્રદ્ધા મુજબ અહીં સતીનું હૃદય પડ્યું હતું.
छिन्नमस्तिका मंदिर, रजरप्पा
રજરપ્પા, રામગઢ જિલ્લો
દેવતા: છિન્નમસ્તા, દસ મહાવિદ્યાઓમાંની એક
તહેવારો: મકર સંક્રાંતિનો મેળો, વિજયાદશમીનો મેળો
આ મંદિર રજરપ્પા ધોધ પાસે, દામોદર અને ભેરા (ભૈરવી) નદીઓના સંગમ પર આવેલી એક નાની ટેકરી પર છે. સ્થાનિક આદિવાસી સમુદાયો લાંબા સમયથી આ સ્થળે પૂજા કરતા આવ્યા છે, અને 18મી સદી સુધીમાં તે છિન્નમસ્તાની ઉપાસનાનું સુસ્થાપિત કેન્દ્ર બની ગયું હતું. મૂળ મંદિર પાછળથી નષ્ટ થયું અને હાલના નવા મંદિરમાં જૂની પ્રતિમા સ્થાપિત છે.
सम्मेद शिखर
પારસનાથ પહાડ, ગિરિડીહ જિલ્લો · જૈન
દેવતા: પાર્શ્વનાથ સહિત ચોવીસમાંથી વીસ તીર્થંકર
તહેવારો: શિખર પરની દેરીઓની વર્ષભર ચાલતી યાત્રા
દિગંબર અને શ્વેતાંબર બંને પરંપરાના જૈનો આ પહાડને સૌથી મહત્ત્વનું જૈન તીર્થ માને છે. તેમની શ્રદ્ધા મુજબ અહીં વીસ તીર્થંકરોએ મોક્ષ મેળવ્યો હતો. યાત્રાળુઓ સામાન્ય રીતે મધુબનથી નીકળે છે અને તીર્થંકરોનાં ચરણચિહ્નો ધરાવતી શિખર પરની દેરીઓની પદયાત્રા કરે છે. આશરે 1,365 મીટરની ઊંચાઈ ધરાવતું આ શિખર ઝારખંડનું સૌથી ઊંચું છે.
ಉಡುಪಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ಮಠ
ઉડુપી
દેવતા: શ્રીકૃષ્ણ
તહેવારો: પર્યાય (દર બે વર્ષે વહીવટની સોંપણી), કૃષ્ણ જન્માષ્ટમી
13મી સદીમાં તત્ત્વચિંતક મધ્વાચાર્યે સ્થાપેલું આ મંદિર આઠ મઠો (અષ્ટ મઠ) દ્વારા વારાફરતી ચલાવવામાં આવે છે. ભક્તો પરંપરાગત રીતે કવિ-સંત કનકદાસ સાથે જોડાયેલી ‘કનકન કિન્ડી’ નામની નાની જાળીદાર બારીમાંથી મૂર્તિનાં દર્શન કરે છે.
ಕುಕ್ಕೆ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ದೇವಾಲಯ
સુબ્રહ્મણ્ય, દક્ષિણ કન્નડ જિલ્લો
દેવતા: સર્પોના સ્વામી તરીકે પૂજાતા સુબ્રહ્મણ્ય (કાર્તિકેય)
તહેવારો: ષષ્ઠી, નાગ પંચમી (નાગર પંચમી)
પશ્ચિમ ઘાટમાં કુમારધારા નદીના કાંઠે આવેલું આ મંદિર પરંપરામાં વાસુકિ નાગ સાથે જોડાયેલું છે. કહેવાય છે કે વાસુકિએ અહીં આશ્રય લીધો હતો. આ મંદિર પરશુરામ ક્ષેત્રનાં પવિત્ર સ્થળોમાં ગણાય છે અને આજે તેનો વહીવટ કર્ણાટકના દેવસ્થાન વિભાગ દ્વારા થાય છે.
જ્યોતિષ સાથેનો સંબંધ: આ મંદિર સર્પદોષ પરિહાર અને આશ્લેષા બલિ પૂજાઓ માટે ખૂબ જાણીતું છે. ભક્તો કુંડળીમાં દર્શાવાયેલા સર્પદોષમાંથી રાહત મેળવવા આ પૂજાઓ કરાવે છે.
ಶೃಂಗೇರಿ ಶಾರದಾ ಪೀಠ
શૃંગેરી, ચિક્કમગલુરુ જિલ્લો
દેવતા: શારદાંબા (સરસ્વતી); વિદ્યાશંકર (શિવ)
તહેવારો: શારદા નવરાત્રિ, રથોત્સવ
તુંગા નદીના કાંઠે આવેલું શૃંગેરી એક મઠનું પીઠસ્થાન છે. પરંપરા મુજબ તેની સ્થાપના આદિ શંકરાચાર્યે કરી હતી, જોકે વિદ્વાનો તેના પ્રભાવના ઉદયને 14મી સદી સાથે સાંકળે છે. તેની બાજુમાં આવેલું વિદ્યાશંકર મંદિર પ્રારંભિક વિજયનગર કાળમાં આશરે 1338માં પૂર્ણ થયું હતું અને તેમાં હોયસળ તથા વિજયનગર શૈલીનું સુંદર સંમિશ્રણ જોવા મળે છે.
જ્યોતિષ સાથેનો સંબંધ: વિદ્યાશંકર મંદિરના મંડપમાં રાશિચક્રનાં ચિહ્નો કોતરેલા બાર સ્તંભો છે. લોકમાન્યતા મુજબ દરેક સૌર માસમાં આ સ્તંભો વારાફરતી સૂર્યપ્રકાશ ઝીલે છે. જર્નલ ઑફ ઍસ્ટ્રોનોમિકલ હિસ્ટરી ઍન્ડ હેરિટેજમાં પ્રકાશિત 2011ના એક અભ્યાસ મુજબ સ્તંભો અને રાશિઓનો આ મેળ મંદિરના નિર્માણકાળ કરતાં ઘણા પહેલાંના યુગ સાથે જ બંધબેસે છે. તેથી આ ગોઠવણીને પ્રતીકાત્મક માનવી વધુ યોગ્ય છે.
ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ದೇವಾಲಯ
હમ્પી, વિજયનગર જિલ્લો
દેવતા: વિરૂપાક્ષ (શિવ) અને પંપા દેવી
તહેવારો: વિરૂપાક્ષ-પંપા કલ્યાણોત્સવ, હમ્પી રથોત્સવ
તુંગભદ્રા નદીના કાંઠે આવેલી વિજયનગરની ભૂતપૂર્વ રાજધાની હમ્પીની મધ્યમાં આવેલા આ મંદિરમાં આજે પણ નિયમિત પૂજા થાય છે. તેનો મૂળ ભાગ સામ્રાજ્ય કરતાં પણ જૂનો છે અને વિજયનગરના આશ્રય હેઠળ તેનો ઘણો વિકાસ થયો હતો. 1565માં નગર લૂંટાયા પછી પણ અહીં પૂજા ચાલુ રહી. આ મંદિર યુનેસ્કોની યાદીમાં સમાવિષ્ટ હમ્પીના સ્મારક સમૂહનો એક ભાગ છે.
ശബരിമല ശ്രീ ധർമ്മശാസ്താ ക്ഷേത്രം
સબરીમલા, પથનમથિટ્ટા જિલ્લો
દેવતા: અય્યપ્પા (ધર્મ શાસ્તા)
તહેવારો: મંડલ પૂજા, મકરવિળક્કુ
પેરિયાર વાઘ અભયારણ્યમાં જંગલની ટેકરી પર આવેલા આ મંદિર સુધી પહોંચવા માટે પરંપરાગત વ્રતમ્ (તપ)નો સમયગાળો પૂરો કર્યા પછી ઇરુમુડી પોટલી માથે લઈને ચઢાણ કરવું પડે છે. મંદિર માત્ર નિશ્ચિત ઋતુઓમાં જ ખુલ્લું રહે છે અને દર વર્ષે લાખો યાત્રાળુઓને આકર્ષે છે. તેનો વહીવટ ત્રાવણકોર દેવસ્વમ્ બોર્ડ કરે છે.
જ્યોતિષ સાથેનો સંબંધ: સબરીમલા મંદિરના સત્તાધીશો સમયાંતરે અષ્ટમંગલ દેવપ્રશ્ન યોજે છે. મંદિરની બાબતો અંગે દેવની ઇચ્છા જાણવા માટે કરવામાં આવતી આ કેરળની પરંપરાગત જ્યોતિષીય પદ્ધતિ છે.
ഗുരുവായൂർ ശ്രീകൃഷ്ണ ക്ഷേത്രം
ગુરુવાયૂર, ત્રિશૂર જિલ્લો
દેવતા: ગુરુવાયૂરપ્પન (વિષ્ણુનું કૃષ્ણ સ્વરૂપ)
તહેવારો: ગુરુવાયૂર એકાદશી, કુંભમ્ ઉત્સવમ્, કૃષ્ણ જન્માષ્ટમી
ઘણી વાર દક્ષિણનું દ્વારકા કહેવાતું આ મંદિર 14મી સદીના એક ગ્રંથમાં કુરુવાયૂર નામે ઉલ્લેખાયેલું છે, જ્યારે મંદિરના સૌથી જૂના ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજો 17મી સદીના છે. મેલપત્તૂર નારાયણ ભટ્ટતિરિએ ભક્તિકાવ્ય નારાયણીયમ્ અહીં રચ્યું હતું. મંદિરનો વહીવટ ગુરુવાયૂર દેવસ્વમ્ સંભાળે છે.
જ્યોતિષ સાથેનો સંબંધ: ગુરુવાયૂર કેરળનાં એવાં મંદિરોમાંનું એક છે જ્યાં મંદિરની બાબતો અંગે દેવનો મત જાણવા અષ્ટમંગલ દેવપ્રશ્ન યોજાય છે. 2007માં યોજાયેલો દેવપ્રશ્ન 17 વર્ષ પછીનો પહેલો દેવપ્રશ્ન હોવાનું નોંધાયું હતું.
ശ്രീ പത്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രം
તિરુવનંતપુરમ
દેવતા: પદ્મનાભ (અનંત શેષનાગ પર શયન કરતા વિષ્ણુ)
તહેવારો: અલ્પશી ઉત્સવમ્, પૈંકુની ઉત્સવમ્, લક્ષદીપમ્
તમિલ દિવ્ય પ્રબંધમમાં જેની સ્તુતિ કરવામાં આવી છે તે આ મંદિર 18મી સદીમાં ત્રાવણકોરના માર્તંડ વર્માના સમયમાં હાલના સ્વરૂપમાં ફરી બંધાયું હતું. માર્તંડ વર્માએ આખું રાજ્ય દેવને સમર્પિત કર્યું હતું. 2011માં મંદિરના ભોંયરાંમાં ઐતિહાસિક ખજાનાનો વિશાળ ભંડાર હોવાનું જાણવા મળતાં તેણે વિશ્વભરનું ધ્યાન ખેંચ્યું.
ആറ്റുകാൽ ഭഗവതി ക്ഷേത്രം
તિરુવનંતપુરમ
દેવતા: અટ્ટુકાલ અમ્મા (ભદ્રકાળી, જેમને કન્નગી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે)
તહેવારો: અટ્ટુકાલ પોંગાલા (કુંભ માસ)
કેરળની રાજધાનીમાં આવેલું આ દેવી મંદિર સ્થાનિક પરંપરા મુજબ તમિલ મહાકાવ્ય શિલપ્પદિકારમની નાયિકા કન્નગી સાથે જોડાયેલું છે. તેના વાર્ષિક પોંગાલા ઉત્સવમાં સ્ત્રીઓ શહેરની શેરીઓમાં માટલાંમાં ચોખાનો પ્રસાદ રાંધે છે. ધાર્મિક પ્રસંગે સ્ત્રીઓના સૌથી મોટા મેળાવડાઓમાંના એક તરીકે ગિનેસ વર્લ્ડ રેકોર્ડ્સે તેની નોંધ લીધી છે.
महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंग
ઉજ્જૈન
દેવતા: કાળના સ્વામી મહાકાલ રૂપે શિવ (એક જ્યોતિર્લિંગ)
તહેવારો: મહાશિવરાત્રિ, સિંહસ્થ કુંભમેળો, શ્રાવણ સોમવાર
પ્રાચીન નગર ઉજ્જૈનમાં શિપ્રા નદીના કાંઠે આવેલું આ જ્યોતિર્લિંગ ભક્તોની માન્યતા મુજબ સ્વયંભૂ છે. ઉજ્જૈન સાત પવિત્ર નગરો (સપ્તપુરી)માંનું એક છે અને કુંભમેળાનાં ચાર યજમાન સ્થળોમાંનું પણ એક છે. અહીં કુંભમેળો સિંહસ્થ તરીકે ભરાય છે.
જ્યોતિષ સાથેનો સંબંધ: પ્રાચીન ભારતીય ખગોળશાસ્ત્રમાં શૂન્ય રેખાંશ (મુખ્ય મધ્યાહ્ન રેખા) ઉજ્જૈન (પ્રાચીન અવંતી)માંથી પસાર થતી ગણાતી, તેથી સિદ્ધાંત ગ્રંથોની ગણતરીઓમાં આ નગરનું રેખાંશ સંદર્ભ તરીકે વપરાતું. જયસિંહ બીજાએ આશરે 1725માં અહીં નરી આંખે અવલોકન માટેની વેધશાળા બંધાવી હતી.
मंगलनाथ मंदिर
ઉજ્જૈન
દેવતા: મંગળનાથ સ્વરૂપે શિવ
તહેવારો: મહાશિવરાત્રિ
આ મંદિર શિપ્રા નદીના કાંઠે આવેલું છે અને ઉજ્જૈનનાં સૌથી વધુ ભીડ ધરાવતાં ધામોમાંનું એક છે. મંગળ ગ્રહ સાથે જોડાયેલી વિધિઓ માટે આવતા ભક્તો અહીં મોટી સંખ્યામાં દર્શન કરે છે.
જ્યોતિષ સાથેનો સંબંધ: મત્સ્ય પુરાણને ટાંકીને પરંપરા આ સ્થળને મંગળ ગ્રહનું જન્મસ્થાન માને છે. જેમની કુંડળીમાં મંગળ સંવેદનશીલ સ્થાને હોય તેઓ અહીં મંગળદોષ નિવારણ (ભાત) પૂજા કરાવે છે; આ પૂજા માટે આ સ્થળ જાણીતું છે.
ओंकारेश्वर मंदिर
માંધાતા ટાપુ, ખંડવા જિલ્લો
દેવતા: ઓમકારેશ્વર સ્વરૂપે શિવ (એક જ્યોતિર્લિંગ), સામેના કાંઠે મમલેશ્વર
તહેવારો: મહાશિવરાત્રિ, કાર્તિકી પૂર્ણિમા
આ મંદિર નર્મદા નદીમાં આવેલા માંધાતા ટાપુ પર ઊભેલું છે. આ ટાપુનો આકાર પવિત્ર અક્ષર ૐ જેવો હોવાનું કહેવાય છે. મંદિર અગિયારમી સદીમાં માળવાના પરમાર રાજાઓએ બંધાવ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે અને અઢારમી સદીમાં હોળકરોએ તેનો જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યો હતો.
कंदारिया महादेव मंदिर
ખજુરાહો, છતરપુર જિલ્લો
દેવતા: શિવ
તહેવારો: મહાશિવરાત્રિ
ખજુરાહો સમૂહનું આ સૌથી મોટું અને સૌથી અલંકૃત મંદિર ચંદેલકાળની ઉત્કૃષ્ટ કૃતિ છે. તેનાં આકાશને આંબતાં શિખરો અને ભરચક શિલ્પકામ માટે તે પ્રસિદ્ધ છે. આ મંદિર ખજુરાહોના યુનેસ્કો વિશ્વ વારસા સ્થળનો ભાગ છે, જેને 1986માં આ યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું હતું.
त्र्यंबकेश्वर मंदिर
ત્ર્યંબક, નાશિક જિલ્લો
દેવતા: શિવ (બાર જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક)
તહેવારો: મહાશિવરાત્રિ, સિંહસ્થ કુંભમેળો
ગોદાવરી નદીના ઉદ્ગમસ્થાન પાસે આવેલું આ જ્યોતિર્લિંગ મંદિર અનેક પરંપરાગત વિધિઓનું કેન્દ્ર છે. હાલનું પથ્થરનું મંદિર અઢારમી સદીમાં પેશવા બાલાજી બાજીરાવના સમયમાં બંધાયું હતું. અહીંનો કુશાવર્ત કુંડ ગોદાવરીના ઉદ્ગમસ્થાન તરીકે પૂજાય છે.
જ્યોતિષ સાથેનો સંબંધ: નાશિક-ત્ર્યંબકનો કુંભમેળો, જેને સિંહસ્થ કહેવામાં આવે છે, ગુરુ (બૃહસ્પતિ) સિંહ રાશિમાં પ્રવેશે ત્યારે આશરે દર બાર વર્ષે એક વાર ભરાય છે.
श्री सिद्धिविनायक मंदिर
પ્રભાદેવી, મુંબઈ
દેવતા: સિદ્ધિવિનાયક સ્વરૂપે ગણેશ
તહેવારો: ગણેશ ચતુર્થી, સંકષ્ટી ચતુર્થી
સૌપ્રથમ 1801માં લક્ષ્મણ વિઠુ અને દેઉબાઈ પાટીલે બંધાવેલું આ મંદિર આજે મુંબઈનાં સૌથી વધુ દર્શનાર્થીઓ આવતાં મંદિરોમાંનું એક છે. ગર્ભગૃહનાં લાકડાનાં દ્વાર પર ગણેશનાં આઠ અષ્ટવિનાયક સ્વરૂપો કોતરાયેલાં છે અને અંદરની છત સોનાથી મઢેલી છે.
शनि शिंगणापूर
શિંગણાપુર, નેવાસા તાલુકો, અહિલ્યાનગર (અહમદનગર) જિલ્લો
દેવતા: ખુલ્લા આકાશ નીચે કાળા પથ્થર રૂપે પૂજાતા શનિદેવ
તહેવારો: શનિ જયંતી, શનિ અમાસ (શનિવારે આવતી અમાસ)
શનિદેવનું આ ગ્રામમંદિર મોટી સંખ્યામાં ભક્તોને આકર્ષે છે. ગામ એવાં ઘરો માટે જાણીતું છે, જેમાં બારસાખ છે પણ બારણાં નથી. આ રિવાજ પાછળ સ્થાનિક શ્રદ્ધા છે કે શનિદેવ ગામનું રક્ષણ કરે છે.
જ્યોતિષ સાથેનો સંબંધ: શનિ ગ્રહને સમર્પિત સૌથી જાણીતાં મંદિરોમાંનું એક. અહીં પૂજા માટે શનિવાર અને તેમાંય ખાસ કરીને શનિવારે આવતી અમાસ સૌથી શુભ ગણાય છે.
ઇમ્ફાલ
દેવતા: ગોવિંદજી સ્વરૂપે રાધા અને કૃષ્ણ
તહેવારો: જન્માષ્ટમી, રથયાત્રા, કાર્તિકી પૂર્ણિમા અને વસંત પૂર્ણિમાએ રાસલીલા
ઇમ્ફાલ જિલ્લાનું સૌથી મોટું વૈષ્ણવ મંદિર ગણાતું આ મંદિર બે સોનેરી ઘુમ્મટોથી શોભે છે. મહારાજા નર સિંહે 1846માં તેનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું. ભૂકંપ પછી મહારાજા ચંદ્રકીર્તિએ તેનું પુનર્નિર્માણ કરાવ્યું અને 1876માં તેની પ્રતિષ્ઠા થઈ. સ્થાનિક પરંપરા આ મૂર્તિને 1776માં મહારાજા ભાગ્યચંદ્ર સાથે જોડે છે; તે સમયે મૂર્તિની પ્રતિષ્ઠા પ્રસંગે રાસલીલા યોજાઈ હતી.
ઇમ્ફાલ · આદિવાસી
દેવતા: પાખંગબા, સનામાહી ધર્મ (મૈતેઈ લોકોની પરંપરાગત આસ્થા)ના મુખ્ય દેવતાઓમાંના એક
તહેવારો: મેરા હૌ ચોંગબા, પાખંગબા ચેંગ હોંગબા
મણિપુરનું જૂનું રાજનિવાસ કાંગલા મૈતેઈ લોકો માટે પવિત્ર છે. તેની અંદર પાખંગબા મંદિર, પરંપરાગત મૈતેઈ શૈલીમાં બંધાયેલું કાંગલા ઉત્રા શાંગલેન અને ચિંગખેઈ ઈકોન તળાવ જેવાં પવિત્ર સ્થળો આવેલાં છે. આ બધાં સનામાહી ધાર્મિક જીવનનાં મહત્ત્વનાં કેન્દ્રો છે.
નાર્તિયાંગ, પશ્ચિમ જૈંતિયા હિલ્સ જિલ્લો
દેવતા: દુર્ગા, સ્થાનિક નામ જૈંતેશ્વરી
તહેવારો: દુર્ગાપૂજા
આશરે 600 વર્ષ જૂનું ગણાતું અને જૈંતિયા રાજાઓ સાથે જોડાયેલું આ મંદિર શક્તિપીઠોમાંનું એક છે. ભક્તોની શ્રદ્ધા મુજબ અહીં સતીની ડાબી જાંઘ પડી હતી. અહીંની પૂજામાં હિંદુ અને ખાસી-જૈંતિયા રીતરિવાજોનો સમન્વય જોવા મળે છે. દુર્ગાપૂજા દરમિયાન દેવીને શણગારેલા કેળના થડરૂપે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે, જેનું પાછળથી મિન્ટડુ નદીમાં વિસર્જન થાય છે.
લાઇતુમખ્રાહ, શિલોંગ · ખ્રિસ્તી
દેવતા: ખ્રિસ્તીઓનાં સહાયક મેરી (રોમન કૅથલિક કૅથેડ્રલ)
તહેવારો: નાતાલ, ઈસ્ટર
આ પહાડી પ્રદેશમાં આવનારા પ્રથમ કૅથલિક મિશનરીઓએ 1913માં અહીં બંધાવેલું લાકડાનું ચર્ચ 1936માં બળી ગયું અને એ જ વર્ષે હાલના ચર્ચનું બાંધકામ શરૂ થયું. આ શિલોંગ આર્કડાયોસીસનું કૅથેડ્રલ છે અને ટેરાકોટામાં બનાવેલા ક્રૂસમાર્ગનાં દૃશ્યો તથા રંગીન કાચ માટે જાણીતું છે. 1980માં તેને તીર્થસ્થળ અને યાત્રાધામ જાહેર કરવામાં આવ્યું.
મિઝોરમમાં મોટા ભાગની વસ્તી ખ્રિસ્તી છે અને અહીં વ્યાપકપણે નોંધાયેલું કોઈ ઐતિહાસિક હિંદુ મંદિર નથી; અહીંનાં સૌથી જાણીતાં ઉપાસનાસ્થળો ચર્ચ છે, જેમાંથી જાહેર સંદર્ભસ્રોતોમાં માત્ર એક વિશે જ પૂરતી માહિતી મળે છે.
આઇઝોલ · ખ્રિસ્તી
દેવતા: ખ્રિસ્તી ઉપાસના (કોહ્રાન થિયાંગ્લિમ ચર્ચ)
તહેવારો: નાતાલ
કોહ્રાન થિયાંગ્લિમ ("પવિત્ર ચર્ચ") મંડળે બંધાવેલા આ દેવળનો શિલાન્યાસ 1996માં થયો હતો અને 2017માં નાતાલની પ્રાર્થનાસભા સાથે તેનું ઉદ્ઘાટન થયું. બાર દરવાજા અને ખૂણાઓ પર મુગટ જેવા મિનારા ધરાવતી આ મોટી ચોરસ ઇમારતમાં અંદર આશરે 2,000 લોકો બેસી શકે છે. તે આઇઝોલનાં સૌથી વધુ મુલાકાત લેવાતાં સીમાચિહ્નોમાંનું એક બની ગયું છે.
નાગાલૅન્ડમાં મોટા ભાગની વસ્તી ખ્રિસ્તી છે અને અહીં વ્યાપકપણે નોંધાયેલાં હિંદુ મંદિરો બહુ ઓછાં છે; અહીંનાં સૌથી જાણીતાં પવિત્ર સ્થળોમાં ચર્ચ અને નાગા ખ્રિસ્તી ધર્મના ઇતિહાસ સાથે જોડાયેલાં સ્થળોનો સમાવેશ થાય છે.
કોહિમા · ખ્રિસ્તી
દેવતા: ખ્રિસ્તીઓનાં સહાયક મેરી (રોમન કૅથલિક કૅથેડ્રલ)
તહેવારો: નાતાલ, ઈસ્ટર
કોહિમાના કૅથલિક ધર્મપ્રાંતના મુખ્ય મથક તરીકે 1991માં પ્રતિષ્ઠિત કરાયેલા આ કૅથેડ્રલનો અગ્રભાગ પરંપરાગત નાગા ઘરની યાદ અપાવે છે અને તેમાં લાકડામાંથી કોતરેલો મોટો ક્રૂસ છે. 1944ના કોહિમા યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામેલા લોકોની સ્મૃતિરૂપે તેના ખર્ચનો મોટો ભાગ જાપાની દાતાઓએ આપ્યો હતો. અહીં યુદ્ધમાં લડેલા પૂર્વ સૈનિકોની સમાધાન બેઠકો પણ યોજાઈ છે.
મોલુંગકિમોંગ, મોકોકચુંગ જિલ્લો · ખ્રિસ્તી
દેવતા: નાગા પહાડીઓના પ્રથમ બૅપ્ટિસ્ટ ચર્ચનું સ્થળ
તહેવારો: પ્રથમ ચર્ચની વર્ષગાંઠ (22 ડિસેમ્બર), નાતાલ
આસામી ધર્મપ્રચારક ગોધુલા આ આઓ ગામમાં વસ્યા પછી અમેરિકન મિશનરી ઈ. ડબલ્યુ. ક્લાર્ક આવ્યા અને 22 ડિસેમ્બર 1872ના રોજ ગામના ચૅપલમાં પંદર ધર્માંતરિતોને બાપ્તિસ્મા આપ્યું તથા પ્રથમ પ્રભુભોજન યોજ્યું. આ તારીખ નાગાલૅન્ડમાં બૅપ્ટિસ્ટ ચર્ચની શરૂઆત તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે અને એક સ્મારક પ્રથમ ચૅપલનું સ્થળ દર્શાવે છે.
ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର
પુરી
દેવતા: બલભદ્ર અને સુભદ્રા સાથેના જગન્નાથ (વિષ્ણુ/કૃષ્ણનું એક સ્વરૂપ)
તહેવારો: રથયાત્રા, સ્નાનયાત્રા, નબકલેબર
પરંપરા મુજબ પહેલું મંદિર રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્ને બંધાવ્યું હતું, જ્યારે હાલના સંકુલની શરૂઆત 12મી સદીમાં પૂર્વીય ગંગ વંશના રાજા અનંતવર્મન ચોડગંગે કરી હતી. ચાર ધામ યાત્રામાં પુરી પૂર્વનું ધામ છે. એક વિશેષતા એ છે કે અહીંની દેવમૂર્તિઓ પવિત્ર લીમડાના લાકડામાંથી કોતરવામાં આવે છે અને દર 8, 12 કે 19 વર્ષે નબકલેબર વિધિમાં તેમનું વિધિપૂર્વક નવીનીકરણ કરવામાં આવે છે.
କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର
કોણાર્ક, પુરી જિલ્લો
દેવતા: સૂર્યદેવ
તહેવારો: ચંદ્રભાગા મેળો
પૂર્વીય ગંગ વંશના રાજા નરસિંહદેવ પ્રથમના સમયમાં આશરે ઈ.સ. 1250માં બંધાયેલું આ મંદિર સૂર્યદેવના વિશાળ પથ્થરના રથ તરીકે રચાયું છે, જેમાં ઘોડાઓ દ્વારા ખેંચાતાં 24 કોતરેલાં પૈડાં છે. તેનું મુખ્ય શિખર પડી ગયું છે, પરંતુ બચી રહેલો સભામંડપ અને શિલ્પો કલિંગ સ્થાપત્યનાં શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણોમાં ગણાય છે. યુનેસ્કોએ 1984માં તેને વિશ્વ વારસા સ્થળ જાહેર કર્યું હતું.
જ્યોતિષ સાથેનો સંબંધ: નવગ્રહોમાં પ્રથમ એવા સૂર્યદેવનું આ મંદિર સૂર્યના રથ તરીકે રચાયું છે. તેનાં કોતરેલાં પૈડાંને ઘણી વાર કાર્યરત સૂર્યઘડિયાળો તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે; તેમના પડછાયાથી દિવસનો સમય જાણી શકાય છે.
ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର
ભુવનેશ્વર
દેવતા: લિંગરાજ સ્વરૂપે ભગવાન શિવ
તહેવારો: મહાશિવરાત્રિ, ચંદન યાત્રા, રુકુણા રથયાત્રા
ભુવનેશ્વરનું આ સૌથી મોટું મંદિર 11મી સદીના અંતમાં તેના હાલના સ્વરૂપમાં આવ્યું હતું. તેનું શ્રેય ઘણી વાર સોમવંશી રાજા યયાતિ પ્રથમને આપવામાં આવે છે; તેના કેટલાક ભાગ કદાચ વધુ જૂના છે અને પાછળથી ગંગ વંશના સમયમાં પણ તેમાં ઉમેરા થયા હતા. સંકુલમાંની વિષ્ણુની મૂર્તિઓ વિકસતી જગન્નાથ પરંપરાનું પ્રતિબિંબ છે. ઉત્સવો દરમિયાન યાત્રાળુઓ પરંપરા મુજબ નજીકના બિંદુસાગર તળાવમાં સ્નાન કરે છે.
પંજાબનાં સૌથી અગ્રણી પવિત્ર સ્થળો શીખ ગુરુદ્વારા છે; હરમંદિર સાહિબ જે શહેરમાં છે, તે જ શહેરમાં હિંદુ દુર્ગિયાણા મંદિર પણ આવેલું છે.
ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ
અમૃતસર · શીખ
દેવતા: ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ
તહેવારો: ગુરુ નાનક ગુરુપુરબ, વૈશાખી, બંદી છોડ દિવસ
શીખ ધર્મનું સૌથી પવિત્ર ગુરુદ્વારા અમૃત સરોવર વચ્ચે આવેલું છે. આ સરોવર ગુરુ રામદાસના સમયમાં 1577માં પૂર્ણ થયું હતું. ગુરુ અર્જને આ ધામનો વિકાસ કર્યો અને 1604માં અહીં આદિ ગ્રંથની સ્થાપના કરી. અહીંનું લંગર દરેક મુલાકાતીને નિઃશુલ્ક શાકાહારી ભોજન પીરસે છે અને દરરોજ એક લાખથી પણ વધુ લોકો અહીં આવે છે.
અમૃતસર
દેવતા: લક્ષ્મી અને વિષ્ણુ સાથે દુર્ગા
તહેવારો: નવરાત્રિ, દશેરા, જન્માષ્ટમી
1921માં હરમંદિર સાહિબની યાદ અપાવતી શૈલીમાં ફરી બંધાયેલું આ મંદિર પોતાના પવિત્ર કુંડની વચ્ચે આવેલું છે. 1893ના અમૃતસર જિલ્લા ગેઝેટિયર સહિતના જૂના દસ્તાવેજોમાં આ સ્થળે પહેલેથી જ હિંદુ યાત્રાળુઓ આવતા હોય એવા દેવીમંદિર અને કુંડનું વર્ણન મળે છે.
ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ
આનંદપુર સાહિબ, રૂપનગર જિલ્લો · શીખ
દેવતા: ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ
તહેવારો: વૈશાખી, હોલા મહોલ્લા
શીખ સત્તાનાં પાંચ આસનો એટલે કે પાંચ તખ્તોમાંનું એક કેસગઢ સાહિબ એ સ્થળ છે જ્યાં ગુરુ ગોવિંદ સિંહે 1699માં ખાલસાની સ્થાપના કરી હતી. આનંદપુર સાહિબ નવમા અને દસમા ગુરુનું નિવાસસ્થાન હતું, અને નગરના કિલ્લાઓ ગુરુ ગોવિંદ સિંહે બંધાવ્યા હતા.
ब्रह्मा मंदिर, पुष्कर
પુષ્કર, અજમેર જિલ્લો
દેવતા: બ્રહ્મા, પત્ની ગાયત્રી સાથે
તહેવારો: કાર્તિકી પૂર્ણિમા (પુષ્કર મેળો)
સર્જનહાર બ્રહ્માને સમર્પિત ભારતનાં બહુ ઓછાં મંદિરોમાંનું એક એવું આ મંદિર પવિત્ર પુષ્કર સરોવરના કાંઠે આવેલું છે. હાલનું માળખું ચૌદમી સદીનું ગણાય છે, જોકે પછીથી તેનું પુનર્નિર્માણ થયું હતું. તેના લાલ શિખર અને હંસના પ્રતીકને કારણે તે તરત ઓળખાય છે.
करणी माता मंदिर
દેશનોક, બીકાનેર પાસે
દેવતા: કરણી માતા
તહેવારો: ચૈત્ર અને આસો નવરાત્રિ
આદરણીય ચારણ સાધ્વી કરણી માતાના દેહવિલય પછી આશરે 1530માં આ સ્થાનક વિકસ્યું અને સદીઓ દરમિયાન ભક્તોએ તેનો વિસ્તાર કર્યો. આ મંદિર અહીં વસતા હજારો ઉંદરો માટે ખૂબ જાણીતું છે; તેમને કાબા કહે છે, અને ભક્તો તેમનું રક્ષણ કરે છે તથા તેમને ખવડાવે છે.
दिलवाड़ा जैन मंदिर
માઉન્ટ આબુ, સિરોહી જિલ્લો · જૈન
દેવતા: આદિનાથ અને નેમિનાથ સહિત જૈન તીર્થંકરો
તહેવારો: મહાવીર જયંતી, પર્યુષણ
શ્વેતાંબર જૈન દેરાસરોનો આ સમૂહ અગિયારમીથી સોળમી સદી દરમિયાન બંધાયો હતો. તેની શરૂઆત ચૌલુક્ય (સોલંકી) રાજા ભીમ પ્રથમના મંત્રી વિમલશાહે કરી હતી અને મંત્રી વસ્તુપાળે તેનો વિસ્તાર કર્યો હતો. સફેદ આરસમાં થયેલી અદ્ભુત બારીક કોતરણી માટે તે પ્રસિદ્ધ છે.
સિક્કિમનાં સૌથી જાણીતાં પવિત્ર સ્થળો મુખ્યત્વે બૌદ્ધ મઠો છે. આ ઉપરાંત નેપાળી ભાષી અને કિરાતી સમુદાયો શ્રદ્ધાથી પૂજતાં હિંદુ મંદિરો પણ અહીં આવેલાં છે.
ગંગટોક પાસે · બૌદ્ધ
દેવતા: તિબેટી બૌદ્ધ ધર્મના કર્મ કાગ્યુ સંપ્રદાયનું પીઠસ્થાન
તહેવારો: લોસાર (તિબેટી નવું વર્ષ), લોસાર પહેલાંનાં ગુતોર છામ નૃત્યો
અહીં પહેલો મઠ 18મી સદીના મધ્યમાં 12મા કર્મપાના સમયમાં બંધાયો હતો. 1959માં તિબેટથી આવ્યા પછી 16મા કર્મપાએ તેને ફરી બંધાવીને નિર્વાસિત અવસ્થામાં પોતાનું પીઠસ્થાન બનાવ્યું અને 1966માં લોસારના દિવસે તેનું ઉદ્ઘાટન કર્યું. એક સુવર્ણ સ્તૂપમાં તેમના અવશેષો સચવાયેલા છે અને સામે ઉચ્ચ બૌદ્ધ અભ્યાસનું કેન્દ્ર આવેલું છે.
પેલિંગ પાસે, ગ્યાલશિંગ જિલ્લો · બૌદ્ધ
દેવતા: પદ્મસંભવ (ગુરુ રિનપોચે); ન્યિંગમા સંપ્રદાયનો અગ્રણી મઠ
તહેવારો: તિબેટી વર્ષના અંતે (આશરે ફેબ્રુઆરીમાં) છામ નૃત્યો
લામા લ્હાત્સુન છેમ્પોએ સ્થાપેલો આ મઠ પરંપરાગત રીતે 17મી સદીનો ગણાય છે અને આશરે 1705માં તેનો વિસ્તાર થયો હતો. તેના નામનો સામાન્ય અર્થ "સંપૂર્ણ ઉદાત્ત કમળ" થાય છે અને તે સિક્કિમના અન્ય ન્યિંગમા મઠોની દેખરેખ રાખે છે. ત્રણ માળના સભાખંડનું ભૂકંપો પછી ઘણી વાર સમારકામ કરવામાં આવ્યું છે.
किरातेश्वर महादेव मन्दिर
લેગશિપ, ગ્યાલશિંગ જિલ્લો
દેવતા: કિરાતોના સ્વામી કિરાતેશ્વર સ્વરૂપે ભગવાન શિવ
તહેવારો: બાલા ચતુર્દશી, મહાશિવરાત્રિ
રંગીત નદીના કાંઠે આવેલું આ મંદિર એ પ્રસંગની યાદ અપાવે છે જેમાં ભગવાન શિવ શિકારીના વેશે અર્જુન સમક્ષ પ્રગટ થયા અને તેમને આશીર્વાદ આપ્યા. કિરાતી સમુદાય તેને કિરાતેશ્વર મહાદેવ થાન તરીકે પૂજે છે, જ્યારે ઘણા મુલાકાતીઓ તેને માત્ર શિવ મંદિર તરીકે ઓળખે છે.
તમિલનાડુમાં કાવેરીના ડેલ્ટા વિસ્તારમાં આવેલાં નવ નવગ્રહ મંદિરો પણ છે, જે અહીં અલગથી દર્શાવ્યાં છે.
மீனாட்சி அம்மன் கோவில்
મદુરાઈ
દેવતા: મીનાક્ષી (પાર્વતી) અને સુંદરેશ્વર (શિવ)
તહેવારો: ચિત્તિરઈ તિરુવિળા (મીનાક્ષી તિરુકલ્યાણમ્), નવરાત્રિ
પ્રારંભિક તમિલ સાહિત્યમાં વખણાયેલા મદુરાઈ નગરનું આ મંદિર ઐતિહાસિક કેન્દ્ર છે. રંગીન આકૃતિઓથી શોભતાં ચૌદ ઊંચાં ગોપુરમો ધરાવતું હાલનું સંકુલ, અગાઉની ઇમારતોને નુકસાન થયા પછી, મોટે ભાગે 16મી અને 17મી સદીમાં મદુરાઈના નાયકોના શાસનકાળમાં બંધાયું હતું.
தஞ்சை பெரிய கோவில்
તંજાવુર
દેવતા: બૃહદીશ્વર (પેરુવુડૈયાર સ્વરૂપે શિવ)
તહેવારો: મહાશિવરાત્રિ, સદય વિળા (રાજરાજનું જન્મ નક્ષત્ર)
ચોળ સમ્રાટ રાજરાજ પ્રથમે બંધાવેલું આ મંદિર આશરે ઈ.સ. 1010માં પૂર્ણ થયું હતું. તેનું ગ્રેનાઇટનું વિમાન આશરે 60 મીટર ઊંચું છે અને તે પોતાના યુગની સૌથી ઊંચી ઇમારતોમાંનું એક હતું. આ મંદિર ‘મહાન જીવંત ચોળ મંદિરો’ નામના યુનેસ્કો વિશ્વ વારસા સ્થળનો ભાગ છે.
இராமநாதசுவாமி கோயில்
રામેશ્વરમ, રામનાથપુરમ જિલ્લો
દેવતા: રામનાથસ્વામી (શિવ)
તહેવારો: મહાશિવરાત્રિ, તિરુકલ્યાણમ્
પંબન દ્વીપ પર આવેલું આ મંદિર બાર જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક માનવામાં આવે છે અને પરંપરા મુજબ ભગવાન શ્રીરામે અહીં શિવની પૂજા કરી હતી. લાંબા સ્તંભયુક્ત મંડપો માટે તે પ્રસિદ્ધ છે. આ મંડપોનું મોટા ભાગનું બાંધકામ 17મી સદીથી સેતુપતિ શાસકોના સમયમાં થયું હતું. મંદિરના અનેક પવિત્ર કૂવાઓ (તીર્થમ્)માં સ્નાન કરવાની વિધિ પણ અહીંનું વિશેષ આકર્ષણ છે.
ஸ்ரீரங்கம் ரங்கநாதசுவாமி கோயில்
શ્રીરંગમ, તિરુચિરાપલ્લી
દેવતા: રંગનાથ (શયનમુદ્રામાં વિષ્ણુ)
તહેવારો: વૈકુંઠ એકાદશી, પંગુની ઉત્તિરમ્
કાવેરી અને કોલ્લિડમ નદીઓ વચ્ચેના દ્વીપ પર આવેલું આ મંદિર આળવારોએ સ્તુતિ કરેલાં 108 દિવ્ય દેશમોની યાદીમાં પ્રથમ છે. તેના સાત એકકેન્દ્રી પ્રાકારો તેને વિશ્વનાં સૌથી મોટાં કાર્યરત મંદિર સંકુલોમાંનું એક બનાવે છે. આ મંદિર આચાર્ય રામાનુજના કાર્યનું પણ મહત્ત્વનું કેન્દ્ર હતું.
యాదగిరి లక్ష్మీనరసింహస్వామి దేవాలయం
યાદગિરિગુટ્ટા, યાદાદ્રિ ભુવનગિરિ જિલ્લો
દેવતા: લક્ષ્મી નરસિંહ (વિષ્ણુ)
તહેવારો: બ્રહ્મોત્સવમ્, નરસિંહ જયંતી
ટેકરીની ટોચે આવેલી આ ગુફામાં પૌરાણિક પરંપરા મુજબ નરસિંહ ભગવાન યાદર્ષિ (ઋષિ યાદ) સમક્ષ પાંચ સ્વરૂપે પ્રગટ થયા હતા. તેથી આ સ્થળને પંચ નરસિંહ ક્ષેત્રમ્ કહેવાય છે. 2016થી 2022 દરમિયાન કાળા ગ્રેનાઇટમાં મંદિરનું વ્યાપક પુનર્નિર્માણ કરવામાં આવ્યું અને માર્ચ 2022માં તે ભક્તો માટે ફરી ખુલ્લું મુકાયું.
భద్రాచలం శ్రీ సీతారామచంద్రస్వామి దేవస్థానం
ભદ્રાચલમ, ભદ્રાદ્રિ કોઠાગુડેમ જિલ્લો
દેવતા: સીતા અને લક્ષ્મણ સાથે ભગવાન શ્રીરામ
તહેવારો: શ્રી રામ નવમી (સીતા રામ કલ્યાણમ્), વૈકુંઠ એકાદશી
ગોદાવરીના કાંઠે આવેલું આ મંદિર કંચર્લા ગોપન્ના (ભક્ત રામદાસુ) સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલું છે. તેઓ 17મી સદીમાં ગોલકોંડા સલ્તનતના મહેસૂલ અધિકારી હતા અને તેમને આ મંદિર બંધાવવાનો અથવા તેનો જીર્ણોદ્ધાર કરાવવાનો શ્રેય આપવામાં આવે છે. લોકપરંપરા મુજબ મંદિરના ખર્ચને કારણે તેમને કેદ કરવામાં આવ્યા હતા અને તેમણે જેલમાં પોતાનાં પ્રસિદ્ધ ભક્તિગીતો રચ્યાં હતાં; જોકે, ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે આ અંગેનાં વર્ણનોમાં ભિન્નતા છે.
రామప్ప దేవాలయం
પાલમપેટ, મુલુગુ જિલ્લો
દેવતા: રુદ્રેશ્વર (શિવ)
તહેવારો: મહાશિવરાત્રિ
કાકતીય વંશના સમયમાં 13મી સદીની શરૂઆતમાં બંધાયેલું આ મંદિર એ રીતે અનોખું છે કે તે સામાન્ય રીતે તેના શિલ્પી રામપ્પાના નામે ઓળખાય છે. તેની રેતિયા પથ્થરની કોતરણી, શિખર માટે પાણી પર તરતી હલકી ઈંટો અને નર્તકીની આકૃતિવાળા ટેકાઓને કારણે 2021માં તેને યુનેસ્કો વિશ્વ વારસા સ્થળ તરીકે માન્યતા મળી.
వెయ్యి స్తంభాల గుడి
હનમકોંડા, હનમકોંડા જિલ્લો
દેવતા: શિવ, વિષ્ણુ અને સૂર્ય (ત્રણ ગર્ભગૃહવાળું ત્રિકૂટાલય)
તહેવારો: મહાશિવરાત્રિ
તારા આકારનું આ કાકતીય મંદિર પરંપરા મુજબ રાજા રુદ્રદેવે બંધાવ્યું હોવાનું મનાય છે અને ઘણી વાર તેનો સમય આશરે ઈ.સ. 1163 ગણાવવામાં આવે છે, જોકે ચોક્કસ સમયગાળા અંગે સ્રોતોમાં મતભેદ છે. સમૃદ્ધ કોતરણીવાળા તેના સ્તંભમંડપને કારણે મંદિરને તેનું લોકપ્રિય નામ મળ્યું છે, જ્યારે એક જ પથ્થરમાંથી ઘડાયેલો નંદી શિવના ગર્ભગૃહ સામે બિરાજે છે.
જ્યોતિષ સાથેનો સંબંધ: તેનાં ત્રણ ગર્ભગૃહોમાંનું એક સૂર્યદેવને સમર્પિત છે, જેમની અહીં શિવ અને વિષ્ણુ સાથે પૂજા થાય છે.
ত্রিপুরা সুন্দরী মন্দির
ઉદયપુર, ગોમતી જિલ્લો
દેવતા: ત્રિપુરા સુંદરી (ત્રિપુરેશ્વરી), સાથે ચંડીની નાની મૂર્તિ
તહેવારો: દિવાળી મેળો
રાજા ધન્ય માણિક્યે આશરે 1501માં બંગાળી એક-રત્ન શૈલીમાં બંધાવેલું આ મંદિર 51 શક્તિપીઠોમાં ગણાય છે. કાચબાના આકારની ટેકરી પર આવેલું હોવાથી તેને કૂર્મપીઠ કહેવામાં આવે છે. નજીકના કલ્યાણ સાગર તળાવમાં કાચબા રહે છે, જેમને ભક્તો ખવડાવે છે.
ঊনকোটি
કૈલાશહર પાસે, ઊનકોટિ જિલ્લો
દેવતા: ખડકમાં કોતરાયેલા ભગવાન શિવ (ઊનકોટીશ્વર કાલ ભૈરવ) અને અન્ય દેવતાઓ
તહેવારો: અશોકાષ્ટમીનો મેળો (એપ્રિલ)
ખડકમાં કોતરેલાં શિલ્પોવાળો આ પહાડી ઢોળાવ શૈલીના આધારે આશરે 7મીથી 9મી સદીનો ગણાય છે. તેમાં આશરે 30 ફૂટ ઊંચું શિવનું મસ્તક મુખ્ય છે, સાથે દુર્ગા, ગણેશ અને નંદીની આકૃતિઓ પણ છે. આ નામનો અર્થ “એક કરોડમાં એક ઓછું” થાય છે; તે પથ્થર બની ગયેલા દેવોની એક કથા પરથી પડ્યું છે. આ સ્થળ ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ દ્વારા સંરક્ષિત છે.
काशी विश्वनाथ मंदिर
વારાણસી
દેવતા: વિશ્વના સ્વામી વિશ્વનાથ રૂપે શિવ (એક જ્યોતિર્લિંગ)
તહેવારો: મહાશિવરાત્રિ, રંગભરી એકાદશી, દેવ દીપાવલી (કાર્તિકી પૂર્ણિમા)
બાર જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક આ મંદિર વારાણસીમાં આવેલું છે, જે સૌથી જૂનાં સતત વસેલાં નગરોમાંનું એક અને હિંદુ વિદ્યાનું આદરણીય કેન્દ્ર છે. સદીઓ દરમિયાન આ મંદિર અનેક વાર તોડી પાડવામાં આવ્યું અને ફરી બંધાયું; હાલનું મંદિર 1780માં ઇન્દોરનાં મરાઠા રાણી અહલ્યાબાઈ હોળકરે બંધાવ્યું હતું.
જ્યોતિષ સાથેનો સંબંધ: વારાણસીમાં મહારાજા જયસિંહ બીજાએ 1737માં બંધાવેલી નરી આંખે અવલોકન કરી શકાય તેવી વેધશાળા (જંતર મંતર) પણ છે. તેનો ઉપયોગ સ્થાનિક સમય તેમજ સૂર્ય, તારાઓ અને ગ્રહોની સ્થિતિ માપવા તથા ગ્રહણોની ગણતરી કરવા માટે થતો હતો.
बाँके बिहारी मंदिर
વૃંદાવન, મથુરા જિલ્લો
દેવતા: બાંકે બિહારી, રાધા અને કૃષ્ણનું એકરૂપ સ્વરૂપ
તહેવારો: જન્માષ્ટમી, હોળી, શરદ પૂર્ણિમા
આ પ્રતિમાની સૌપ્રથમ પૂજા સંત-સંગીતકાર સ્વામી હરિદાસે વૃંદાવનના નિધિવનમાં કરી હતી. આશરે 1864માં હાલનું મંદિર બંધાયું ત્યારે પ્રતિમાને ત્યાં લાવવામાં આવી. ભગવાન સુંદર ત્રિભંગ મુદ્રામાં ઊભા છે અને મંદિર તેની આત્મીય, ઉત્સવમય પૂજા-શૈલી માટે પ્રસિદ્ધ છે.
विंध्यवासिनी मंदिर
વિંધ્યાચલ, મિર્ઝાપુર જિલ્લો
દેવતા: વિંધ્યવાસિની, દુર્ગાનું એક સ્વરૂપ
તહેવારો: નવરાત્રિ, કજરી ઉત્સવ
વિંધ્યાચલમાં ગંગાના કાંઠે આવેલું આ મંદિર શક્તિપીઠોમાં ગણાય છે. તેના નામનો અર્થ છે વિંધ્ય પર્વતોમાં વસનારાં દેવી. નજીકનાં અષ્ટભુજા દેવી અને કાલી ખોહનાં મંદિરો સાથે મળીને અહીંની પરંપરાગત તીર્થયાત્રાની પરિક્રમા પૂર્ણ થાય છે.
केदारनाथ मंदिर
કેદારનાથ, રુદ્રપ્રયાગ જિલ્લો
દેવતા: શિવ (બાર જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક)
તહેવારો: કપાટ ખૂલવાનો પ્રસંગ (અક્ષય તૃતીયાની આસપાસ), કપાટ બંધ કરવાની વિધિ (કારતકની આસપાસ)
મંદાકિની નદી પાસે ગઢવાલ હિમાલયમાં ઊંચાઈ પર આવેલું કેદારનાથ ગૌરીકુંડથી આશરે 17 કિમીની પગપાળા યાત્રા કરીને પહોંચાય છે. દંતકથા મુજબ અહીં સૌપ્રથમ મંદિર પાંડવોએ બંધાવ્યું હતું. આબોહવાને કારણે શિયાળાના મહિનાઓમાં દેવમૂર્તિને ઉખીમઠ લઈ જવામાં આવે છે.
बद्रीनाथ मंदिर
બદ્રીનાથ, ચમોલી જિલ્લો
દેવતા: બદ્રીનારાયણ રૂપે વિષ્ણુ
તહેવારો: કપાટ ખૂલવાનો પ્રસંગ (એપ્રિલ-મે), જન્માષ્ટમી
ચાર ધામમાંનું એક અને વૈષ્ણવ પરંપરાનાં 108 દિવ્ય દેશમોમાંનું એક એવું આ મંદિર વિષ્ણુની કાળા પથ્થરની નાની પ્રતિમા ધરાવે છે, જેને ઘણા હિંદુઓ સ્વયંભૂ માને છે. દર વર્ષે એપ્રિલના અંતથી નવેમ્બરની શરૂઆત સુધી, આશરે છ મહિના, મંદિર ખુલ્લું રહે છે.
गंगोत्री मंदिर
ગંગોત્રી, ઉત્તરકાશી જિલ્લો
દેવતા: દેવી ગંગા
તહેવારો: અક્ષય તૃતીયા (કપાટ ફરી ખૂલવાનો પ્રસંગ), ગંગા દશેરા, દિવાળી (કપાટ બંધ)
ગંગાની મૂળ ધારા ગણાતી ભાગીરથી નદી પર આશરે 3,200 મીટરની ઊંચાઈએ આવેલું ગંગોત્રી ઉત્તરાખંડનાં ચાર ધામમાંનું એક છે. હિંદુ દંતકથા મુજબ, શિવે પોતાની જટામાંથી નદીને મુક્ત કરી ત્યારે ગંગા અહીં પૃથ્વી પર ઊતરી હતી.
দক্ষিণেশ্বর কালী মন্দির
દક્ષિણેશ્વર, કોલકાતા
દેવતા: ભવતારિણી, કાલીનું એક સ્વરૂપ
તહેવારો: કાલી પૂજા, સ્નાન યાત્રા (પાટોત્સવ), કલ્પતરુ દિવસ
રાણી રાસમણિએ 1847થી 1855 દરમિયાન હુગલી નદીના પૂર્વ કાંઠે નવરત્ન શૈલીનું આ મંદિર બંધાવ્યું હતું. એ જ સંકુલમાં બાર શિવમંદિરો અને એક રાધા-કૃષ્ણ મંદિર પણ છે. આ મંદિર શ્રી રામકૃષ્ણ સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલું છે; તેમણે અહીં પૂજારી તરીકે સેવા આપી હતી. શારદા દેવી પણ આ મંદિરમાં રહેતાં હતાં.
কালীঘাট কালী মন্দির
કાલીઘાટ, કોલકાતા
દેવતા: મા કાલી
તહેવારો: કાલી પૂજા, દુર્ગાપૂજા, પોઇલા બૈશાખ
51 શક્તિપીઠોમાંનું એક કાલીઘાટ એ સ્થળ છે જ્યાં ભક્તોની માન્યતા મુજબ સતીના જમણા પગની આંગળીઓ પડી હતી. 15મી અને 17મી સદીના ગ્રંથોમાં પણ આ મંદિરનો ઉલ્લેખ મળે છે. બંગાળની આટ-ચાલા શૈલીની હાલની ઇમારત સાબર્ણ રાય ચૌધરી પરિવારના આશ્રયથી 1809માં પૂર્ણ થઈ હતી.
তারাপীঠ
રામપુરહાટ પાસે, બીરભૂમ જિલ્લો
દેવતા: મા તારા
તહેવારો: કૌશિકી અમાવાસ્યા, કાલી પૂજા
દ્વારકા નદીના કાંઠે આવેલું આ મંદિરનગર શાક્ત અને તાંત્રિક ઉપાસનાનું પ્રસિદ્ધ કેન્દ્ર છે. અહીં દેવી તારાનું મંદિર સ્મશાનભૂમિની બાજુમાં આવેલું છે. આ સ્થળ 19મી સદીના સંત બામાખેપા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલું છે; તેમણે અહીં ઉપાસના કરી હતી અને તેમનો આશ્રમ પણ નજીકમાં આવેલો છે. આખા વર્ષ દરમિયાન બંગાળ અને અન્ય પ્રદેશોમાંથી યાત્રાળુઓ અહીં આવે છે.
આ દ્વીપોનાં ઉપાસનાસ્થળો મોટે ભાગે 19મી સદીના અંત પછી અહીં આવીને વસેલા સમુદાયોએ સ્થાપ્યાં હતાં અને તેમાંથી બહુ ઓછાંની માહિતી જાહેર સંદર્ભસ્રોતોમાં મળે છે; દ્વીપોના મૂળનિવાસી લોકોની પોતાની પવિત્ર પરંપરાઓ જાહેર યાત્રાધામો તરીકે ઉપલબ્ધ નથી.
પોર્ટ બ્લેર (શ્રી વિજયપુરમ), દક્ષિણ આંદામાન
દેવતા: ભગવાન મુરુગન
તહેવારો: વર્ષભરના મુખ્ય હિંદુ તહેવારો
દ્રવિડ શૈલીમાં બંધાયેલું અને 1920ના દાયકાના અંતથી 1930ના દાયકાની શરૂઆત દરમિયાન પૂર્ણ થયેલું આ મંદિર વસાહતી વહીવટમાં કામ કરતા તમિલ કર્મચારીઓની પૂજામાંથી વિકસ્યું હતું. કહેવાય છે કે તેની શરૂઆત રૉસ દ્વીપ પર થઈ હતી અને સ્વતંત્રતા પછી તેને પોર્ટ બ્લેર ખસેડવામાં આવ્યું. તેની રચના ચેન્નાઈના કંદકોટ્ટમ મંદિરને અનુસરે છે. આ દ્વીપસમૂહનું તે મુખ્ય હિંદુ યાત્રાધામ છે.
ચંડીગઢ એક આયોજનબદ્ધ આધુનિક શહેર છે. આ પ્રદેશનાં સૌથી જાણીતાં ધાર્મિક સ્થળો, માતા મનસા દેવી અને ચંડી મંદિર, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશની બહાર હરિયાણાના પંચકુલા જિલ્લામાં આવેલાં છે અને તેથી હરિયાણા હેઠળ દર્શાવ્યાં છે. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશની અંદર આવેલા માત્ર એક ધાર્મિક સ્થળ વિશે જ વિશ્વસનીય સ્રોતમાંથી માહિતી મળી શકી છે.
મણિ માજરા, ચંડીગઢ · શીખ
દેવતા: ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ
તહેવારો: ગુરુ ગોવિંદ સિંહ ગુરુપુરબ
સરહદની બીજી બાજુ આવેલા મનસા દેવી મંદિરથી આશરે એક કિલોમીટર દૂર, મણિ માજરામાં આવેલું આ ગુરુદ્વારા ગુરુ ગોવિંદ સિંહના અહીંના રોકાણની સ્મૃતિ સાથે જોડાયેલું છે. શીખ પરંપરા મુજબ, ગુરુ સત્તરમી સદીના અંતમાં અનપૂર્ણા નામની એક ભક્તની વિનંતીથી અહીં આવ્યા હતા અને આ સ્થળે ધ્યાન કર્યું હતું.
આ નાના કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં સારી રીતે નોંધાયેલાં પવિત્ર સ્થળો બહુ ઓછાં છે; નીચે દર્શાવેલાં બંને સ્થળો દીવમાં આવેલાં છે. અહીંના વારસામાં પોર્ટુગીઝ કાળનાં ચર્ચનો પણ સમાવેશ થાય છે.
દીવ નજીકનું ફુદમ ગામ
દેવતા: ગંગેશ્વર રૂપે ભગવાન શિવ
તહેવારો: મહાશિવરાત્રિ
દરિયાકાંઠાના આ મંદિરમાં ખડકો વચ્ચે પાંચ શિવલિંગ સ્થાપિત છે. ભરતીનાં પાણી તેમના પર ફરી વળે છે અને મોટી ભરતી વખતે તે લગભગ ડૂબી જાય છે. સ્થાનિક પરંપરા મુજબ, વનવાસ દરમિયાન શિવની પૂજા કરતી વખતે પાંડવોએ આ શિવલિંગોની સ્થાપના કરી હતી.
દીવ · ખ્રિસ્તી
દેવતા: સેન્ટ પૉલ અને નિષ્કલંક ગર્ભધારણની માતા મરિયમને સમર્પિત
તહેવારો: નાતાલ, ઈસ્ટર
સોળમી સદીમાં દીવ પોર્ટુગીઝોના નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યા પછી તેમણે બંધાવેલું સેન્ટ પૉલ ચર્ચ ટાપુ પરના પોર્ટુગીઝ કાળનાં ત્રણ ચર્ચોમાંનું એક છે અને આજે પણ ઉપયોગમાં છે. તેનો બારીક કોતરણીવાળો બરોક શૈલીનો અગ્રભાગ ભારતમાં તેના પ્રકારના શ્રેષ્ઠ નમૂનાઓમાંનો એક ગણાય છે.
लक्ष्मीनारायण मंदिर
નવી દિલ્હી
દેવતા: લક્ષ્મી અને નારાયણ (વિષ્ણુ)
તહેવારો: જન્માષ્ટમી, દિવાળી
ઉદ્યોગપતિ જુગલકિશોર બિરલાએ 1933થી 1939 દરમિયાન બંધાવેલા આ મંદિરનું ઉદ્ઘાટન મહાત્મા ગાંધીએ એ શરતે કર્યું હતું કે તે દરેક જ્ઞાતિના લોકો માટે ખુલ્લું રહે. ઓડિશાની અસર ધરાવતી શૈલીમાં રચાયેલા આ મંદિરમાં શિવ, ગણેશ, હનુમાન અને બુદ્ધનાં મંદિરો પણ આવેલાં છે.
स्वामीनारायण अक्षरधाम
પૂર્વ દિલ્હી, નોઇડા સરહદ પાસે
દેવતા: સ્વામિનારાયણ
તહેવારો: દિવાળી અને અન્નકૂટ, સ્વામિનારાયણ જયંતી
બી.એ.પી.એસ. સ્વામિનારાયણ સંસ્થાએ બંધાવેલું અને 2005માં ખુલ્લું મુકાયેલું આ વિશાળ મંદિર-પરિસર પરંપરાગત હિંદુ સ્થાપત્ય અને કારીગરીનું દર્શન કરાવે છે. તેના મધ્યસ્થ મંદિરની આસપાસ સ્વામિનારાયણના જીવન પરનાં પ્રદર્શન-ખંડો, બગીચા અને વૉટર શો આવેલાં છે.
कालकाजी मंदिर
કાલકાજી, દક્ષિણ દિલ્હી
દેવતા: કાલી (કાલકા દેવી)
તહેવારો: નવરાત્રિ
આ દેવીમંદિરના નામ પરથી આસપાસના કાલકાજી વિસ્તારનું નામ પડ્યું છે. મંદિર ઘણું પ્રાચીન હોવાનું માનવામાં આવે છે, પરંતુ તેના હયાત સૌથી જૂના ભાગો અઢારમી સદીના છે. તેનું મુખ્ય માળખું 1764 પહેલાં બંધાયું ન હતું અને ત્યાર પછીના દાયકાઓમાં સ્થાનિક વેપારીઓએ તેમાં ઓરડાઓ ઉમેર્યા હતા.
गुरुद्वारा बंगला साहिब
કનૉટ પ્લેસ, નવી દિલ્હી · શીખ
દેવતા: ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ
તહેવારો: ગુરુ હરકૃષ્ણ ગુરુપુરબ, ગુરુ નાનક ગુરુપુરબ
એક સમયે આંબેરના રાજા જયસિંહ પ્રથમનો બંગલો જ્યાં હતો તે આ સ્થળ આઠમા શીખ ગુરુ, ગુરુ હરકૃષ્ણ સાથે જોડાયેલું છે; તેઓ અહીં રોકાયા હતા. 1783માં સરદાર બઘેલ સિંહે આ સ્થળે ધર્મસ્થાનનું પુનર્નિર્માણ કરાવ્યું હતું. આ ગુરુદ્વારા તેના સોનેરી ઘુમ્મટ અને પવિત્ર સરોવર માટે જાણીતું છે.
ત્રિકૂટ પર્વતમાળા, કટરા (રિયાસી જિલ્લો)
દેવતા: મહાકાળી, મહાલક્ષ્મી અને મહાસરસ્વતીના સંયુક્ત સ્વરૂપ તરીકે પૂજાતાં વૈષ્ણોદેવી
તહેવારો: નવરાત્રિ, દિવાળી
આ ગુફા-મંદિર ત્રિકૂટ પર્વત પર આશરે 1,500 મીટરની ઊંચાઈએ આવેલું છે અને કટરાથી લાંબું ચઢાણ કરીને ત્યાં પહોંચાય છે. તે ભારતનાં સૌથી વધુ મુલાકાત લેવાતાં હિંદુ તીર્થસ્થાનોમાંનું એક છે; દર વર્ષે અહીં લાખોની સંખ્યામાં યાત્રાળુઓ આવે છે. 1986થી શ્રી માતા વૈષ્ણોદેવી શ્રાઇન બોર્ડ તેનો વહીવટ સંભાળે છે.
પહલગામ તાલુકો, અનંતનાગ જિલ્લો
દેવતા: કુદરતી રીતે બનતા બરફના શિવલિંગ રૂપે પૂજાતા શિવ
તહેવારો: અમરનાથ યાત્રા (શ્રાવણ માસ, જુલાઈ-ઑગસ્ટ)
લગભગ 3,900 મીટરની ઊંચાઈએ આવેલી હિમાલયની આ ગુફા યાત્રાળુઓ માટે ઉનાળાની ટૂંકી ઋતુ દરમિયાન જ ખુલ્લી રહે છે. અમરેશ્વરની યાત્રાનો ઉલ્લેખ નીલમત પુરાણ અને કલ્હણની બારમી સદીની રાજતરંગિણી જેવા કાશ્મીરી ગ્રંથોમાં મળે છે. તેથી આ યાત્રાનો લાંબો લેખિત ઇતિહાસ છે.
જ્યોતિષ સાથેનો સંબંધ: ભક્તો માને છે કે બરફનું શિવલિંગ ચંદ્રની કળાઓ સાથે વધે-ઘટે છે અને યાત્રાની ઋતુ શ્રાવણના ચાંદ્ર માસ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.
જમ્મુ
દેવતા: રામ (રઘુનાથ)
તહેવારો: રામનવમી, દિવાળી
ડોગરા શાસક મહારાજા ગુલાબ સિંહે 1835માં આ સંકુલનું બાંધકામ શરૂ કરાવ્યું અને તેમના પુત્ર રણબીર સિંહે 1860માં તે પૂર્ણ કરાવ્યું. સાત મંદિરોના આ સંકુલનાં શિખરો સોનાથી મઢેલાં છે. તેના ગ્રંથાલયમાં હજારો હસ્તપ્રતો છે, જેમાં શારદા લિપિમાં લખાયેલી સંસ્કૃત કૃતિઓનો નોંધપાત્ર સંગ્રહ પણ છે.
ઝબરવાન ટેકરી, શ્રીનગર
દેવતા: શિવ
તહેવારો: હેરથ (મહાશિવરાત્રિ)
શ્રીનગરની ખીણના તળથી આશરે 300 મીટર ઊંચે આવેલા આ પથ્થરના મંદિર પરથી આખું શહેર અને દાલ સરોવર દેખાય છે. આ સ્મારક ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ હેઠળ કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા સંરક્ષિત છે. કાશ્મીરી હિંદુઓ ખાસ કરીને હેરથના પર્વે અહીં આવે છે; હેરથ મહાશિવરાત્રિની સ્થાનિક ઉજવણી છે.
લદ્દાખનાં સૌથી જાણીતાં પવિત્ર સ્થળો તિબેટી બૌદ્ધ મઠો (ગોમ્પા) છે.
હેમિસ, લેહ પાસે · બૌદ્ધ
દેવતા: પદ્મસંભવ (ગુરુ રિનપોચે) અને બુદ્ધો; દ્રુકપા પરંપરા
તહેવારો: હેમિસ ત્સેચુ (પદ્મસંભવના સન્માનમાં મહોરાં-નૃત્યનો ઉત્સવ, આશરે જૂનમાં)
હેમિસ દ્રુકપા પરંપરાનો મઠ છે અને લેહથી લગભગ 45 કિમી દૂર સિંધુ નદીના કાંઠે આવેલો છે. અહીં પ્રાચીન કાળમાં પણ મઠ હતો અને 1672માં લદ્દાખી રાજા સેંગે નામગ્યાલના સમયમાં તેની પુનઃસ્થાપના કરવામાં આવી. તેના પ્રાંગણમાં ચોર્યાસી મહાસિદ્ધોનાં ચિત્રોની વીથિકા છે.
થિકસે, લેહથી આશરે 19 કિમી પૂર્વમાં · બૌદ્ધ
દેવતા: મૈત્રેય બુદ્ધ (મુખ્ય પ્રતિમા); ગેલુગ સંપ્રદાય
તહેવારો: ગુસ્તોર વિધિ (તિબેટી પંચાંગના નવમા મહિને, ઑક્ટોબર-નવેમ્બર)
ગેલુગ સંપ્રદાયનું ટેકરી પર આવેલું બાર માળનું સંકુલ થિકસે ઘણી વાર લ્હાસાના પોટાલા મહેલ સાથે સરખાવવામાં આવે છે. તેની શરૂઆત ત્સોંગખાપાના શિષ્યોએ પંદરમી સદીમાં કરેલી સ્થાપનાથી થઈ હતી. દલાઈ લામાની 1970ની મુલાકાતની યાદમાં બાંધવામાં આવેલા તેના મૈત્રેય મંદિરમાં આશરે 15 મીટર ઊંચી પ્રતિમા છે.
દિસ્કિત, નુબ્રા ખીણ · બૌદ્ધ
દેવતા: મુકુટધારી બુદ્ધ (ચો રિનપોચે); ગેલુગ સંપ્રદાય
તહેવારો: દોસમોચે (ફેબ્રુઆરી)
નુબ્રા ખીણનો સૌથી જૂનો અને સૌથી મોટો મઠ દિસ્કિત પરંપરા મુજબ ચૌદમી સદીમાં ત્સોંગખાપાના એક શિષ્યે સ્થાપ્યો હતો. તે થિકસે મઠની શાખા છે અને આ પ્રદેશનાં બાળકો માટે એક શાળા પણ ચલાવે છે.
લક્ષદ્વીપની મોટા ભાગની વસ્તી મુસ્લિમ છે અને આ દ્વીપોમાં વ્યાપકપણે નોંધાયેલું કોઈ હિંદુ મંદિર નથી. અહીંનો સૌથી સારી રીતે નોંધાયેલો પવિત્ર વારસો ઐતિહાસિક મસ્જિદો છે, જે અહીં આદરપૂર્વક દર્શાવવામાં આવી છે; તેમનો જ્યોતિષ સાથે કોઈ સંબંધ નથી.
કવરત્તી · ઇસ્લામી
દેવતા: મસ્જિદ; અહીં શેખ મોહમ્મદ કાસિમની કબર છે
તહેવારો: ઈદ-ઉલ-ફિત્ર, ઈદ-ઉલ-અઝહા
કવરત્તી દ્વીપ પર આવેલી આ 17મી સદીની મસ્જિદ શેખ મોહમ્મદ કાસિમ સાથે જોડાયેલી છે. મસ્જિદના પરિસરમાં આવેલી તેમની કબર પ્રત્યે દ્વીપવાસીઓ ઊંડી શ્રદ્ધા ધરાવે છે. દરિયામાંથી મળેલા લાકડાના એક જ ટુકડામાંથી કોતરાયેલી હોવાનું કહેવાતી નકશીદાર છત અને કોતરેલા સ્તંભો માટે આ મસ્જિદ જાણીતી છે. તેના પ્રાંગણમાં આવેલા કૂવાના પાણીમાં રોગ મટાડવાની શક્તિ હોવાનું શ્રદ્ધાળુઓ માને છે.
આંદ્રોત · ઇસ્લામી
દેવતા: મસ્જિદ; અહીં સંત ઉબૈદુલ્લાહની કબર છે
તહેવારો: ઈદ-ઉલ-ફિત્ર, ઈદ-ઉલ-અઝહા
આંદ્રોતને ઇસ્લામ સ્વીકારનાર પ્રથમ દ્વીપ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીંની જુમા મસ્જિદ સંત ઉબૈદુલ્લાહની આરામગાહ તરીકે આદરપાત્ર છે. માન્યતા મુજબ તેમણે સમગ્ર લક્ષદ્વીપમાં ઇસ્લામનો પ્રચાર કર્યો હતો અને આ જ દ્વીપ પર તેમનું અવસાન થયું હતું.
તિરુનલ્લાર શનિ મંદિર આવેલું કારૈક્કાલ, પુડુચેરી કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનો એક જિલ્લો છે.
மணக்குள விநாயகர் கோவில்
પુડુચેરી
દેવતા: ગણેશ (મણક્કુળ વિનાયગર)
તહેવારો: વિનાયક ચતુર્થી, વિજયાદશમીએ સુવર્ણ રથની શોભાયાત્રા
દરિયાકાંઠા પાસે આવેલું આ ગણેશ મંદિર પુડુચેરીમાં ફ્રેન્ચ વસાહત સ્થપાઈ તે પહેલાંનું છે. નોંધો મુજબ ફ્રેન્ચ કાળ દરમિયાન તેને હટાવવાના પ્રયાસો થયા હતા, પરંતુ સ્થાનિક લોકોના ઉગ્ર વિરોધને પગલે તે પ્રયાસો પડતા મૂકવામાં આવ્યા. આજે પણ તે આ નગરનું સૌથી લોકપ્રિય મંદિર છે અને 2015માં તેનું નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું.
திருநள்ளாறு தர்ப்பாரண்யேசுவரர் கோயில்
તિરુનલ્લાર, કારૈક્કાલ જિલ્લો
દેવતા: દર્ભારણ્યેશ્વર (શિવ) અને પ્રાણેશ્વરી (પાર્વતી), સાથે શનિદેવનું મંદિર
તહેવારો: શનિ પેયર્ચી, મહાશિવરાત્રિ
સંબંદર અને અપ્પરનાં 7મી સદીનાં તેવારમ્ સ્તોત્રોમાં જેની સ્તુતિ કરવામાં આવી છે તેવું આ શિવમંદિર છે. પરંપરા મુજબ રાજા નળ મંદિરના કુંડ નળ તીર્થમાં સ્નાન કર્યા પછી શનિની પીડામાંથી મુક્ત થયા હતા. મંદિરની જાળવણી પુડુચેરી સરકારના હિંદુ ધાર્મિક સંસ્થાઓના વિભાગ દ્વારા કરવામાં આવે છે.
જ્યોતિષ સાથેનો સંબંધ: નવગ્રહ મંદિરોમાં શનિદેવનું આ સૌથી અગ્રણી મંદિર છે. આશરે દર અઢી વર્ષે શનિના નવી રાશિમાં પ્રવેશને દર્શાવતા શનિ પેયર્ચી પ્રસંગે અહીં ખૂબ મોટી ભીડ ઊમટે છે. ભક્તો પૂજા કરતાં પહેલાં નળ તીર્થમાં સ્નાન કરે છે.
કુંભકોણમની આસપાસ આવેલાં નવ મંદિરો, જેમાં દરેક મંદિર પરંપરાગત રીતે નવ ગ્રહોમાંથી એક સાથે જોડાયેલું છે. યાત્રાળુઓ ઘણી વાર એક જ યાત્રામાં નવેય મંદિરોમાં દર્શન કરે છે.
சூரியனார் கோவில்
સૂર્યનાર કોવિલ, આડુતુરૈ પાસે, તંજાવુર જિલ્લો
દેવતા: ઉષા અને પ્રત્યુષા સાથે સૂર્યનાર (સૂર્ય)
11મી સદીમાં કુલોત્તુંગ ચોળ પ્રથમના સમયમાં બંધાયેલું આ મંદિર નવ મંદિરોમાં એકમાત્ર એવું છે જ્યાં શિવ નહીં, પરંતુ ગ્રહ પોતે મુખ્ય દેવતા છે. અહીં અન્ય તમામ ગ્રહદેવતાઓ માટેનાં મંદિરો પણ આવેલાં છે.
திங்களூர் கைலாசநாதர் கோயில்
તિંગળૂર, તંજાવુર જિલ્લો
દેવતા: કૈલાસનાથર (શિવ), સાથે ચંદ્રદેવનું મંદિર
પરંપરા મુજબ, શિવની આરાધના કર્યા પછી ચંદ્રદેવે અહીં પોતાની કાંતિ પાછી મેળવી હતી. આ મંદિર અપ્પરના ભક્ત નાયનાર સંત અપ્પૂદિ અડિગળ સાથે પણ સંકળાયેલું છે.
வைத்தீஸ்வரன் கோயில்
વૈદીશ્વરનકોઇલ, મયિલાડુતુરૈ જિલ્લો
દેવતા: વૈદ્યનાથ સ્વામી (ચિકિત્સક સ્વરૂપે શિવ) અને તૈયલ નાયકી, સાથે અંગારકનું મંદિર
અહીં શિવની પૂજા દિવ્ય વૈદ્ય તરીકે થાય છે અને ભક્તો સિદ્ધામૃતમ્ કુંડમાં સ્નાન કરે છે. પૂર્વ પ્રવેશદ્વાર પાસે અંગારક (મંગળ)નું મંદિર આવેલું છે; મંદિરની વ્યવસ્થા ધર્મપુરમ આધીનમ્ સંભાળે છે.
திருவெண்காடு சுவேதாரண்யேசுவரர் கோயில்
તિરુવેંકાડુ, મયિલાડુતુરૈ જિલ્લો
દેવતા: શ્વેતારણ્યેશ્વર (શિવ) અને બ્રહ્મવિદ્યાંબિગૈ, સાથે બુધનું મંદિર
તેવારમ્ સ્તોત્રોમાં જેની સ્તુતિ કરવામાં આવી છે એવા આ મંદિરમાં ત્રણ પવિત્ર કુંડ અને શિવનું ઉગ્ર અઘોર સ્વરૂપ છે. વાણી અને વિદ્યાના કારક બુધનું મંદિર બહારના પ્રાંગણમાં આવેલું છે.
ஆலங்குடி ஆபத்சகாயேசுவரர் கோயில்
આલંગુડી, તિરુવારૂર જિલ્લો
દેવતા: આપત્સહાયેશ્વર (શિવ) અને એલવારકુઝલી, સાથે દક્ષિણામૂર્તિ સ્વરૂપે પૂજાતા ગુરુ
ગુરુસ્થલમ્ તરીકે ઓળખાતા આ મંદિરનું નામ શિવે બ્રહ્માંડનું વિષ ગળી લીધું હતું એ દંતકથા સાથે જોડાયેલું છે. મૂળ મંદિર ચોળકાળનું હોવાનું માનવામાં આવે છે, જ્યારે હાલનું બાંધકામ 16મી સદીના નાયકકાળનું છે.
கஞ்சனூர் அக்கினீஸ்வரர் கோயில்
કંજનૂર, તંજાવુર જિલ્લો
દેવતા: અગ્નીશ્વર (શિવ) અને કર્પગાંબિગૈ, સાથે શુક્ર
મધ્યકાલીન ચોળોએ બંધાવેલા આ મંદિરનો પાછળથી વિજયનગરના શાસકોએ જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યો હતો. સ્થાનિક માન્યતા મુજબ શુક્ર સ્વયં શિવલિંગમાં નિવાસ કરે છે, તેથી મુખ્ય દેવની શુક્ર સ્વરૂપે પૂજા કરવામાં આવે છે.
திருநள்ளாறு தர்ப்பாரண்யேசுவரர் கோயில்
તિરુનલ્લાર, કારૈક્કાલ જિલ્લો (પુડુચેરી કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ)
દેવતા: દર્ભારણ્યેશ્વર (શિવ) અને પ્રાણેશ્વરી, સાથે શનિદેવનું મંદિર
નવ મંદિરોમાં આ એકમાત્ર મંદિર તમિલનાડુની બહાર છે; તે પુડુચેરીના કારૈક્કાલ વિસ્તારમાં આવેલું છે. આશરે દર અઢી વર્ષે થતું શનિનું રાશિપરિવર્તન, એટલે કે શનિ પેયર્ચી, અહીંનો સૌથી મોટો ઉત્સવ છે.
திருநாகேசுவரம் நாகநாதசுவாமி கோயில்
તિરુનાગેશ્વરમ, કુંભકોણમ પાસે, તંજાવુર જિલ્લો
દેવતા: નાગનાથસ્વામી (શિવ) અને ગિરિ ગુજાંબિગૈ, સાથે રાહુનું મંદિર
ચોળકાળનું આ મંદિર પરંપરાગત રીતે આદિત્ય ચોળ પ્રથમ સાથે સંકળાયેલું છે. દરરોજના રાહુ અભિષેકમ્ દરમિયાન મૂર્તિ પર થઈને વહેતું દૂધ વાદળી થઈ જાય છે એવી ભક્તોની માન્યતા છે; અહીં આશરે દર અઢાર મહિને રાહુ પેયર્ચી ઉજવાય છે.
கீழப்பெரும்பள்ளம் நாகநாதர் கோயில்
કીળપેરુમ્પલ્લમ, પૂમ્પુહાર પાસે, મયિલાડુતુરૈ જિલ્લો
દેવતા: નાગનાથસ્વામી (શિવ) અને સૌંદર્યનાયકી, સાથે કેતુનું મંદિર
અહીં કાળા ગ્રેનાઇટમાં કોતરાયેલી કેતુની મૂર્તિ શિવની પૂજા કરતી દર્શાવવામાં આવી છે. હાલનું પથ્થરનું બાંધકામ 16મી સદીના નાયકકાળનું છે અને આ સ્થળ ચોળકાળથી અસ્તિત્વમાં હોવાનું માનવામાં આવે છે.
જ્યોતિષ પરંપરાગત માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે; તે કોઈ ખાતરી આપતું નથી અને વ્યાવસાયિક સલાહનું સ્થાન પણ લેતું નથી. અમારી અસ્વીકરણ સૂચના વાંચો.
ચોકસાઈ, સંયમ અને આધુનિક હેતુ સાથે રજૂ કરાયેલું પરંપરાગત જ્યોતિષ.