सण आणि पंचांग

इतर नावे: मकर संक्रांती, पोंगल, लोहडी, माघी, माघ बिहू, भोगाली बिहू, उत्तरायण

कधी (पंचांगानुसार): सूर्य निरयन मकर राशीत प्रवेश करतो. लोहडी त्याच्या आदल्या संध्याकाळी साजरी होते; पोंगल आणि माघ बिहू हे याच सूर्यसंक्रमणाभोवती साजरे होणारे अनेक दिवसांचे सुगीचे सण आहेत.

चंद्राऐवजी सूर्यावरून ठरणाऱ्या मोजक्या मोठ्या सणांपैकी हा एक आहे. हा सण सूर्याचा मकर राशीतील प्रवेश आणि दिवस मोठे होत जाण्याच्या ऋतूची सुरुवात दर्शवतो. नवा तांदूळ, तिळगुळाचे गोड पदार्थ, शेकोट्या आणि पतंग यांच्या साथीने लोक हिवाळी सुगीबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करतात.

इतर नावे: बसंत पंचमी, सरस्वती पूजा

कधी (पंचांगानुसार): माघ या चांद्रमासातील शुक्ल पंचमी (शुक्ल पक्षाचा पाचवा दिवस)

हा सण वसंताच्या पहिल्या चाहुलीचे स्वागत करतो आणि विद्या, संगीत व कलांची देवता सरस्वतीचा सन्मान करतो. या दिवशी पिवळे कपडे आणि पिवळी फुले वापरण्याची प्रथा आहे, तसेच अनेक कुटुंबे याच दिवशी मुलाच्या शिक्षणाचा श्रीगणेशा करतात.

इतर नावे: शिवरात्र

कधी (पंचांगानुसार): अमांत पंचांगानुसार माघ महिन्यातील कृष्ण चतुर्दशी (कृष्ण पक्षाचा 14वा दिवस); पौर्णिमांत पंचांगानुसार हीच रात्र फाल्गुन कृष्ण चतुर्दशी असते

शिवाची ही महान रात्र उपवास, रात्रभर जागरण, मंत्रजप आणि शिवलिंगाला अभिषेक व पूजाअर्चा करून पाळली जाते. ही उत्सवापेक्षा अंतर्मुख चिंतनाची रात्र असून रात्रीच्या चारही प्रहरांत तिचे पालन केले जाते.

इतर नावे: होलिका दहन, दोलयात्रा, दोल पौर्णिमा, फगवा

कधी (पंचांगानुसार): फाल्गुन पौर्णिमेच्या रात्री होलिका दहनाच्या होळ्या पेटवल्या जातात; दुसऱ्या दिवशी रंगांचा सण साजरा होतो

होळी हिवाळ्याचा शेवट आणि अहंकारावर भक्तीचा विजय साजरा करते; प्रल्हाद आणि होलिकेच्या कथेतून या विजयाची आठवण होते. रंग आणि पाणी एका दिवसासाठी सामाजिक भेद पुसून सर्वांना एकत्र आनंद देतात.

इतर नावे: युगादी, गुढीपाडवा, नवरेह, चांद्र-सौर नववर्ष

कधी (पंचांगानुसार): चैत्र शुक्ल प्रतिपदा, म्हणजे चैत्र महिन्याच्या शुक्ल पक्षाचा पहिला दिवस; अमांत चांद्र-सौर पंचांगानुसार याच दिवशी नवे वर्ष सुरू होते

या दिवशी चांद्र-सौर नववर्ष सुरू होते आणि अनेक घरांत नव्या वर्षाचे पंचांग मोठ्याने वाचले जाते. तेलुगू आणि कन्नड घरांत येणाऱ्या वर्षातील प्रत्येक चव स्वीकारण्याचे प्रतीक म्हणून गोड, आंबट, कडू आणि इतर चवी मिसळलेला पदार्थ वाटून खाल्ला जातो, तर महाराष्ट्रीय घरांत सजवलेली गुढी उभारली जाते.

इतर नावे: राम नवमी

कधी (पंचांगानुसार): चैत्र शुक्ल नवमी, म्हणजेच चैत्र महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील नववा दिवस; या दिवशी वसंतातील (चैत्र) नवरात्राची सांगता होते

हा दिवस श्रीरामांचा पारंपरिक जन्मदिवस म्हणून साजरा केला जातो. रामायणातील त्यांचे जीवन कर्तव्य आणि धर्माचरणाचा आदर्श मानले जाते. भक्त रामायणाचे पठण करतात, भजने गातात, मिरवणुका काढतात आणि मंदिरांत राम-सीता विवाहसोहळे आयोजित करतात.

कधी (पंचांगानुसार): उत्तर भारताच्या बहुतांश भागांत चैत्र पौर्णिमा; मात्र प्रादेशिक परंपरांनुसार फरक आढळतो. उदाहरणार्थ, तमिळनाडूमध्ये हा सण मार्गळी महिन्यात, तर तेलुगू आणि कन्नड प्रदेशांच्या काही भागांत वैशाख किंवा मार्गशीर्ष महिन्यात साजरा केला जातो

श्रीरामांचे निष्ठावान सहचर हनुमान यांच्या बळ, निष्ठा आणि निःस्वार्थ सेवेचा गौरव करणारा हा सण आहे. भक्त हनुमान चालिसाचे पठण करतात आणि त्यांच्या जन्माची पारंपरिक वेळ मानल्या जाणाऱ्या पहाटे प्रार्थना करतात.

इतर नावे: मेष संक्रांत, पुथांडू, बोहाग बिहू, रोंगाली बिहू, पोहेला बोइशाख, पणा संक्रांती, विषु, बैसाखी

कधी (पंचांगानुसार): सूर्य निरयन मेष राशीत प्रवेश करतो. त्यामुळे मेष या सौरमासाची सुरुवात होते (तमिळमध्ये चित्तिरै, बंगाली आणि आसामीमध्ये बैशाख)

सौर पंचांग पाळणारे प्रदेश सूर्य मेष राशीत प्रवेश करतो तेव्हा नववर्षाची सुरुवात करतात. त्यामुळे अनेक नववर्षसण वेगवेगळ्या नावांनी एकाच दिवशी साजरे केले जातात. मेजवानी, नवे कपडे, ज्येष्ठांच्या भेटी आणि मंदिरातील पूजाविधी यांद्वारे या सणांमध्ये नववर्षाचे स्वागत वसंतातील सुगीसोबत केले जाते. बांगलादेशात बंगाली नववर्ष आता एका निश्चित नागरी तारखेला साजरे केले जाते.

कधी (पंचांगानुसार): सूर्य निरयन मेष राशीत प्रवेश करतो (मेष संक्रांत); हा मल्याळम पंचांगातील मेडम महिन्याचा पहिला दिवस असतो

केरळमध्ये विषु हे खगोलीय नववर्ष मानले जाते; मात्र मल्याळम पंचांगाचे वर्ष चिंगम महिन्यात सुरू होते. सकाळी उठल्यावर सर्वप्रथम विषुक्कणीचे दर्शन घेतले जाते. तांदूळ, सोनेरी-पिवळी कोन्ना फुले, फळे, आरसा आणि दिवा यांची ही मांडणी वर्षाची सुरुवात शुभ व्हावी यासाठी केली जाते, अशी श्रद्धा आहे. ज्येष्ठ मंडळी विषुक्कैनीट्टम नावाची पैशांची छोटी भेट देतात.

इतर नावे: बैसाखी, वसाखी

कधी (पंचांगानुसार): सूर्य निरयन मेष राशीत प्रवेश करतो (मेष संक्रांत); हा वैशाख या सौरमासाचा पहिला दिवस असतो

हा पंजाबमधील वसंत ऋतूतील सुगीचा सण असून जत्रा आणि भांगड्याने साजरा केला जातो. शीख धर्मीयांसाठी 1699 मध्ये गुरू गोविंदसिंह यांनी खालसा पंथाची स्थापना केली, त्या घटनेचे स्मरणही या दिवशी केले जाते. गुरुद्वारांतील प्रार्थना आणि मिरवणुकांद्वारे हा दिवस साजरा केला जातो.

कधी (पंचांगानुसार): मल्याळम सौरमास मेडममध्ये चंद्र पूरम (पूर्वा फाल्गुनी) नक्षत्रात असतो तो दिवस

अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कोचीनचे राजे शक्तन तंपुरान यांच्या काळात या उत्सवाला सध्याचे स्वरूप मिळाले. त्यात त्रिशूर परिसरातील मंदिरे वडक्कुन्नाथन मंदिराभोवती एकत्र येतात. सजवलेले हत्ती, छत्र्यांच्या अदलाबदलीचा कुडमाट्टम सोहळा, तालवाद्यांचे वादन आणि आतषबाजी यांमुळे हा केरळमधील सर्वांत मोठ्या मंदिरोत्सवांपैकी एक मानला जातो.

इतर नावे: रथजात्रा, रथोत्सव

कधी (पंचांगानुसार): आषाढ शुक्ल द्वितीया, म्हणजे आषाढ महिन्यातील शुक्ल पक्षाची द्वितीया

जगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा यांच्या मूर्ती पुरी येथील जगन्नाथ मंदिरातून प्रचंड लाकडी रथांवरून गुंडिचा मंदिरापर्यंत नेल्या जातात आणि सुमारे नऊ दिवसांनी पुन्हा परत आणल्या जातात. रथाचे दोर ओढण्याचा मान सर्वांना मिळू शकतो, म्हणून देव स्वतः लोकांमध्ये येतो, असा अनुभव देणारा हा उत्सव सर्वांना प्रिय आहे.

इतर नावे: व्यास पौर्णिमा

कधी (पंचांगानुसार): आषाढ पौर्णिमा, म्हणजे आषाढ या चांद्रमासातील पौर्णिमा

हा दिवस शिक्षक आणि आध्यात्मिक मार्गदर्शकांचा सन्मान करण्यासाठी पाळला जातो. परंपरेनुसार वेद आणि महाभारताचे संकलक मानले जाणारे व्यासमुनी यांच्याशीही हा दिवस जोडलेला आहे. विद्यार्थी आणि शिष्य आपल्या गुरूंबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करून त्यांचे आशीर्वाद घेतात.

कधी (पंचांगानुसार): आषाढ या चांद्रमासात, प्रत्येक महाकाली मंदिराच्या पंचांगानुसार ठरवलेल्या दिवशी साजरा केला जातो

बोनालू उत्सवात महाकाली देवीच्या स्थानिक रूपांचा सन्मान केला जातो. ढोलताशांच्या गजरात आणि मिरवणुकांमध्ये स्त्रिया शिजवलेला भात, गूळ आणि दही भरलेले सजवलेले घडे डोक्यावर घेऊन नैवेद्य म्हणून अर्पण करतात. या अर्पणाला ‘बोनम’ म्हणतात.

इतर नावे: हरियाली तीज, कजरी तीज, हरतालिका तीज, तीयां

कधी (पंचांगानुसार): श्रावण शुक्ल तृतीया (हरियाली तीज), पौर्णिमांत पंचांगानुसार भाद्रपद कृष्ण तृतीया (कजरी तीज) आणि भाद्रपद शुक्ल तृतीया (हरतालिका तीज)

पावसाळ्यातील तीजचे सण प्रामुख्याने स्त्रिया पार्वतीदेवीचा आणि तिच्या शिवाशी झालेल्या विवाहाचा सन्मान म्हणून पाळतात. या सणांमध्ये उपवास, गाणी, झाडांना बांधलेले झोके, हिरवे कपडे, मेंदी आणि कुटुंबीय व पतीच्या कल्याणासाठी प्रार्थना यांचा समावेश असतो.

इतर नावे: राखी, राखी पौर्णिमा

कधी (पंचांगानुसार): श्रावण पौर्णिमा, म्हणजे श्रावण या चांद्रमासातील पौर्णिमा

बहिणी भावांच्या मनगटावर संरक्षणाचा धागा (राखी) बांधतात आणि भाऊ त्या बदल्यात त्यांची काळजी घेण्याचे व त्यांना साथ देण्याचे वचन देतात. आता ही प्रथा चुलत भावंडे, मित्र आणि कुटुंबीय मानल्या जाणाऱ्या इतर व्यक्तींपर्यंतही विस्तारली आहे.

इतर नावे: जन्माष्टमी, गोकुळाष्टमी, कृष्ण जयंती, अष्टमी रोहिणी

कधी (पंचांगानुसार): पौर्णिमांत पंचांगानुसार भाद्रपदातील कृष्ण पक्षाची अष्टमी, जी अमांत पंचांगातील श्रावण कृष्ण अष्टमीचाच दिवस असतो; काही परंपरांमध्ये, विशेषतः केरळमध्ये, चंद्र रोहिणी नक्षत्रात असण्याला महत्त्व दिले जाते

मथुरेत मध्यरात्री झालेला श्रीकृष्णाचा पारंपरिक जन्म या सणाद्वारे साजरा केला जातो. भक्त मध्यरात्रीपर्यंत उपवास करतात, भक्तिगीते गातात आणि श्रीकृष्णाच्या बाललीलांचे सादरीकरण करतात; महाराष्ट्रात गोविंदा पथके मानवी मनोरे रचून दह्याची हंडी फोडतात.

इतर नावे: तिरुवोणम

कधी (पंचांगानुसार): मल्याळम सौरमास चिंगममध्ये चंद्र तिरुवोणम (श्रवण) नक्षत्रात असतो तो दिवस; अथम नक्षत्रापासून सुरू होणाऱ्या उत्सवकाळाचा हा परमोच्च दिवस असतो

ओणम हा केरळचा सुगीचा सण आहे. समता आणि समृद्धीच्या राज्यासाठी स्मरणात असलेल्या पौराणिक राजा महाबलीच्या वार्षिक आगमनाचे या सणात स्वागत केले जाते. फुलांच्या रांगोळ्या (पूक्कळम), केळीच्या पानावर वाढली जाणारी ओणसद्या मेजवानी, सर्पनौकांच्या शर्यती आणि लोकनृत्यांनी हा सण साजरा केला जातो.

इतर नावे: विनायक चतुर्थी, विनायक चविती, गणेशोत्सव

कधी (पंचांगानुसार): भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी, म्हणजेच भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल पक्षाचा चौथा दिवस

विघ्नहर्ता आणि नव्या सुरुवातींचे अधिष्ठाता असलेल्या श्रीगणेशाचा जन्म या सणाद्वारे साजरा केला जातो. मातीच्या मूर्ती घरोघरी आणि सार्वजनिक मंडपांत एक ते दहा दिवसांसाठी स्थापन केल्या जातात आणि नंतर, बहुधा अनंत चतुर्दशीला, पाण्यात विसर्जित केल्या जातात.

इतर नावे: पितृपक्ष, महालय पक्ष, श्राद्ध पक्ष, महालय अमावास्या

कधी (पंचांगानुसार): अमांत पंचांगानुसार भाद्रपद महिन्यातील कृष्ण पक्ष, जो पौर्णिमांत पंचांगातील आश्विन कृष्ण पक्षाचाच कालावधी असतो; हा पक्ष महालय (सर्वपित्री) अमावास्येला संपतो

या पंधरवड्यात कुटुंबे श्राद्ध आणि तर्पण करून, पाणी, तीळ आणि अन्न अर्पण करत आपल्या पूर्वजांचे स्मरण करतात. शेवटची अमावास्या सर्व पितरांसाठी राखून ठेवली जाते. बंगालमध्ये हा दिवस दुर्गापूजेपूर्वी देवीच्या आवाहनाचा दिवस म्हणूनही पाळला जातो.

इतर नावे: नवरात्री, दशहरा, दसरा, विजयादशमी, गोलू, गरबा

कधी (पंचांगानुसार): नऊ रात्रींसाठी आश्विन (आश्वयुज) शुक्ल प्रतिपदेपासून नवमीपर्यंतचा काळ; त्यानंतर शुक्ल पक्षाच्या दहाव्या दिवशी, शुक्ल दशमीला, विजयादशमी साजरी केली जाते

नऊ रात्री देवीच्या विविध रूपांची आराधना केली जाते, तर दहाव्या दिवशी चांगल्याचा वाईटावर झालेला विजय साजरा केला जातो. दुर्गेने महिषासुराचा केलेला पराभव आणि श्रीरामाने रावणावर मिळवलेला विजय यांची या दिवशी आठवण केली जाते. विद्याभ्यास किंवा नवे काम सुरू करण्यासाठी विजयादशमी हा शुभ दिवस मानला जातो.

इतर नावे: दुर्गोत्सव, शारदोत्सव

कधी (पंचांगानुसार): शारदीय नवरात्रातील आश्विन शुक्ल षष्ठी ते दशमी हे मुख्य दिवस (आश्विन महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील सहावा ते दहावा दिवस)

माहेरी परतणाऱ्या लेकीसारखे दुर्गेचे स्वागत केले जाते, सुरेख मूर्ती आणि मंडपांत तिची पूजा होते, आणि विजयादशमीला विसर्जन करून तिला निरोप दिला जातो. कोलकात्यातील दुर्गापूजेचा युनेस्कोच्या मानवतेच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाच्या प्रातिनिधिक यादीत समावेश आहे.

कधी (पंचांगानुसार): भाद्रपदाच्या अखेरीस येणाऱ्या महालय (पितृ) अमावास्येपासून आश्वयुज महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील आठव्या दिवशी येणाऱ्या दुर्गाष्टमीपर्यंत नऊ दिवस

स्त्रिया गौरीदेवीच्या सन्मानार्थ हंगामी फुलांची थरांवर थर रचून सजावट करतात, त्या फुलरचनांभोवती फेर धरून गातात व नाचतात, आणि शेवटच्या दिवशी त्या तलाव-तळ्यांत विसर्जित करतात. हा सण तेलंगणाच्या सांस्कृतिक अस्मितेचे प्रतीक मानला जातो.

इतर नावे: दीपावली, दीपावळी

कधी (पंचांगानुसार): अमांत पंचांगानुसार आश्विन अमावास्या, जी पौर्णिमांत पंचांगातील कार्तिक अमावास्येचीच रात्र असते; व्यापक उत्सव धनत्रयोदशीपासून भाऊबिजेपर्यंत सुमारे पाच दिवस चालतो

दीपांचा हा सण अंधारावर प्रकाशाच्या विजयाचा उत्सव आहे. श्रीरामाचे अयोध्येत परतणे, श्रीकृष्णाने केलेला नरकासुराचा वध आणि अमावास्येच्या रात्री होणारे लक्ष्मीपूजन यांच्याशी या उत्सवाच्या परंपरा जोडलेल्या आहेत. घरे स्वच्छ करून पणत्यांनी उजळवली जातात, आणि कुटुंबीय फराळ व भेटवस्तूंची देवाणघेवाण करतात.

इतर नावे: छठ, सूर्य षष्ठी

कधी (पंचांगानुसार): कार्तिक शुक्ल षष्ठी, म्हणजे कार्तिक महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील सहावा दिवस (दिवाळीनंतर सहा दिवसांनी), चतुर्थी ते सप्तमी या चार दिवसांच्या व्रतकाळात

छठ हा सूर्यदेव आणि छठी मैया यांना समर्पित सण आहे. भक्त कठोर उपवास करतात आणि नद्या किंवा तलावांत उभे राहून षष्ठीला मावळत्या सूर्याला, तसेच दुसऱ्या दिवशी सकाळी उगवत्या सूर्याला अर्घ्य देतात. अशा प्रकारे ते जीवन आणि आरोग्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करतात.

इतर नावे: कार्तिकी पौर्णिमा, देव दीपावली, त्रिपुरी पौर्णिमा, बोइत बंदाण

कधी (पंचांगानुसार): कार्तिक पौर्णिमा, म्हणजे कार्तिक या चांद्रमासातील पौर्णिमा

पवित्र कार्तिक महिन्याची सांगता करणारी ही पौर्णिमा नदीस्नान, दीपप्रज्वलन आणि मंदिरातील पूजेने साजरी केली जाते. वाराणसीत घाट असंख्य दिव्यांनी उजळतात; या परंपरेला देवांची दिवाळी असे म्हटले जाते. ओडिशात सागरी व्यापाऱ्यांच्या बेटांवरील प्रवासांच्या स्मरणार्थ छोट्या नौका पाण्यात सोडल्या जातात.

इतर नावे: कार्तिकै दीपम, तृक्कार्तिका

कधी (पंचांगानुसार): तमिळ सौरमासातील कार्तिगै महिन्यात चंद्र कृत्तिका (कार्तिगै) नक्षत्रात असतो तो दिवस; हा दिवस सहसा पौर्णिमेच्या दिवशी किंवा तिच्या आसपास येतो

घरे आणि मंदिरे तेलाच्या दिव्यांच्या रांगांनी सजवली जातात. तिरुवण्णामलै येथे अरुणाचल डोंगराच्या शिखरावर महादीपम नावाची विशाल ज्योत प्रज्वलित केली जाते. शिव अनंत प्रकाशस्तंभाच्या रूपात प्रकट झाल्याच्या परंपरेची ती आठवण करून देते.

इतर नावे: कुंभमेळा, महाकुंभ, अर्धकुंभ

कधी (पंचांगानुसार): गुरू आणि सूर्य (आणि कधी कधी चंद्र) यांच्या स्थितींवरून याचा काळ ठरतो. सर्वसाधारण वर्णनानुसार: गुरू मेष किंवा वृषभ राशीत आणि सूर्य मकर राशीत असताना प्रयागराज; गुरू कुंभ राशीत आणि सूर्य मेष राशीत असताना हरिद्वार; गुरू आणि सूर्य सिंह राशीत असताना नाशिक-त्र्यंबकेश्वर; गुरू सिंह राशीत आणि सूर्य मेष राशीत असताना उज्जैन. नेमके नियम परंपरा आणि आयोजक संस्थांनुसार बदलतात

शुभ दिवशी पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करण्यासाठी यात्रेकरू एकत्र येतात; परंपरेनुसार याचा संबंध समुद्रमंथनाच्या वेळी कुंभातून सांडलेल्या अमृताच्या थेंबांशी आहे. हा जगातील सर्वांत मोठ्या शांततापूर्ण मेळाव्यांपैकी एक असून, युनेस्कोच्या मानवतेच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाच्या प्रातिनिधिक यादीत त्याचा समावेश आहे; काही स्थळांवरील त्याचा उगम आणि 12 वर्षांचे चक्र यांबद्दल वाद असल्याचे इतिहासकार नमूद करतात.