ज्योतिषाचा इतिहास
वैदिक कालगणनेपासून केरळ पद्धतीपर्यंत आणि आधुनिक गणनेपर्यंत भारतीय खगोलशास्त्र व ज्योतिषाचा विकास कसा झाला, याचा मागोवा.
ज्योतिषाची सुरुवात कालगणनेचे वैदिक शास्त्र म्हणून झाली: सूर्य, चंद्र आणि ताऱ्यांचे निरीक्षण करून यज्ञविधींसाठी योग्य दिवस आणि वेळ ठरवण्याची ती एक पद्धत होती. दोन हजार वर्षांहून अधिक काळात त्याने गणितीय खगोलशास्त्र, ग्रीक प्रभावाखालील कुंडलीशास्त्र आणि केरळ व तमिळनाडूच्या सविस्तर प्रादेशिक परंपरा आत्मसात केल्या, आणि आज त्याची गणिते संगणकावर केली जातात. अनेक प्राचीन कालनिर्णय अनिश्चित आहेत, म्हणून जिथे विद्वानांमध्ये मतभेद आहेत तिथे आम्ही तसे स्पष्ट सांगतो.
परंपरेनुसार इ.स.पू. सुमारे 1400-1200 हा काळ मानला जातो; विद्वानांमध्ये यावर मतभेद आहेत आणि काही जण हा ग्रंथ इ.स.पू.च्या शेवटच्या शतकांतील मानतात
लगधाचे वेदांग ज्योतिष
कालमापनावरील आजवर उपलब्ध असलेला सर्वांत प्राचीन भारतीय ग्रंथ म्हणून मानल्या जाणाऱ्या या ग्रंथाचे कर्तृत्व परंपरेनुसार लगधांना दिले जाते. वैदिक विधींचे वेळापत्रक ठरवण्यासाठी वापरले जाणारे पाच वर्षांचे चांद्र-सौर चक्र (युग) त्यात मांडले आहे. हिवाळी अयनबिंदू कुठे येत असे, याच्या वर्णनावरून काही विद्वान त्याचा काळ सुमारे इ.स.पू. 1400-1200 मानतात; तर मायकेल विट्झेल आणि डेव्हिड पिंग्री यांच्यासह इतर विद्वानांच्या मते, हे निरीक्षण ते नोंदवणाऱ्या ग्रंथापेक्षा जुने असू शकते. हा ग्रंथ केवळ पंचांगविषयक खगोलशास्त्राचा विचार करतो आणि कुंडलीविषयी काहीही सांगत नाही.
परंपरेनुसार इसवी सनाचे 2रे-3रे शतक (पिंग्री यांच्या मते इ.स. 149/150 आणि 269/270) मानले जाते; कालनिर्णयावर मतभेद आहेत
यवनजातक: ग्रीक कुंडलीशास्त्र भारतात येते
यवनजातक (ग्रीकांचे कुंडलीशास्त्र) हा कुंडलीवर आधारित ज्योतिषशास्त्रावरील ज्ञात असलेला सर्वांत प्राचीन संस्कृत ग्रंथ आहे. हेलेनिस्टिक अलेक्झांड्रियातील एका ग्रीक ग्रंथावरून त्याचे रूपांतर झाले. डेव्हिड पिंग्री यांच्या मांडणीनुसार, यवनेश्वराने केलेल्या गद्य अनुवादाला पुढे पश्चिम भारतात स्फुजिध्वजाने पद्यरूप दिले; परंतु बिल माक यांच्या हस्तलिखितांवरील अलीकडील अभ्यासाने या कालनिर्णयांवर प्रश्न उपस्थित करून नंतरचा काळ सुचवला आहे. द्रेष्काण (राशीचा तृतीयांश) यांसारख्या ग्रीक मूळ असलेल्या संज्ञांवरून कुंडलीशास्त्र या दोन संस्कृतींमध्ये कसे प्रवास करत गेले, हे दिसून येते.
इ.स. 499
आर्यभट आणि आर्यभटीय
आर्यभटांनी गणित आणि खगोलशास्त्रावरील आर्यभटीय हा संक्षिप्त पद्यग्रंथ लिहिला. इ.स. 499 मध्ये त्याची रचना केली तेव्हा आपले वय 23 वर्षे होते, असे त्यांनी नमूद केले. या ग्रंथात ग्रहांच्या स्थिती आणि ग्रहणांच्या गणनेच्या पद्धती दिल्या आहेत; तसेच पृथ्वी स्वतःच्या अक्षाभोवती फिरते, असे मत मांडले आहे. त्यातील मापदंडांनी केरळ परंपरेसह पुढील भारतीय खगोलशास्त्राला आकार दिला.
इसवी सनाचे 6वे शतक (वराहमिहिर सुमारे इ.स. 505-587)
उज्जयिनीतील वराहमिहिर: पंचसिद्धांतिका, बृहत्संहिता आणि बृहज्जातक
उज्जयिनी येथे कार्यरत असताना वराहमिहिरांनी पंचसिद्धांतिकेत पूर्वीच्या पाच खगोलशास्त्रीय सिद्धांतांचा सारांश दिला; त्यांपैकी दोन सिद्धांतांवर ग्रीक प्रभाव दिसतो. त्यांची बृहत्संहिता हा शकुन, हवामान, वास्तुरचना आणि दैनंदिन जीवनातील ज्ञानाचा ज्ञानकोश आहे. त्यांचा बृहज्जातक हा जन्मकुंडली ज्योतिषातील प्रमाणभूत पाठ्यग्रंथांपैकी एक ठरला. नंतरच्या लेखकांनी त्यांचे वारंवार दाखले दिले; त्यामुळे ते प्रारंभीच्या आणि मध्ययुगीन ज्योतिषशास्त्रामधील एक महत्त्वाचा दुवा ठरतात.
इ.स. 628
ब्रह्मगुप्तांचा ब्राह्मस्फुटसिद्धांत
ब्रह्मगुप्तांनी इ.स. 628 मध्ये ब्राह्मस्फुटसिद्धांत पूर्ण केला. हा एक संपूर्ण खगोलशास्त्रीय सिद्धांत असून, त्यात शून्य आणि ऋण संख्यांवरील क्रियांच्या नियमांसह महत्त्वपूर्ण गणितीय निष्कर्षही आहेत. पुढे त्याचा अरबी भाषेत अनुवाद झाला आणि इस्लामी जगातील खगोलशास्त्रावर त्याचा प्रभाव पडला. ग्रहस्थितींच्या गणनेच्या त्यातील पद्धती अनेक शतके भारतीय पंचांगकर्त्यांसाठी संदर्भाचा आधार राहिल्या.
पराशर ऋषींचे मानले जाते; कालनिर्णयावर मतभेद आहेत (बहुधा इसवी सनाचे सुमारे 7वे-8वे शतक मानले जाते; आज उपलब्ध असलेला ग्रंथ 20व्या शतकातच प्रकाशित झाला)
बृहत्पाराशर होराशास्त्र
जन्मकुंडली ज्योतिषाचा हा मूलभूत ग्रंथ परंपरेनुसार पराशर ऋषींचा मानला जातो. आज वापरल्या जाणाऱ्या विंशोत्तरी दशेचा आणि अनेक योगांचा तो मुख्य स्रोत आहे. जे. गोंडा आणि डेव्हिड पिंग्री यांसारखे विद्वान त्याचे सर्वांत जुने भाग साधारण इसवी सनाच्या 7व्या-8व्या शतकातील मानतात. आज छापील स्वरूपात असलेली आवृत्ती 20व्या शतकाच्या सुरुवातीला पुन्हा उपलब्ध झालेल्या हस्तलिखितांतून संकलित करण्यात आली. त्याचे नेमके उगमस्थान आणि काळाच्या ओघात त्यात किती बदल झाले, हे प्रश्न अजूनही अनुत्तरित आहेत.
जैमिनी ऋषींचे मानले जाते; कालनिर्णयावर मतभेद आहेत
जैमिनी सूत्रे (उपदेश सूत्रे)
जैमिनी सूत्रे, ज्यांना उपदेश सूत्रे असेही म्हणतात, राशींवर आधारित दृष्टी, चर कारक (ग्रहांच्या अंशांनुसार निवडलेले कारक) आणि चर दशेसारख्या राशीआधारित दशा यांवर उभी असलेली कुंडलीच्या फलिताची एक वेगळी पद्धत मांडतात. परंपरा त्यांचे श्रेय जैमिनी ऋषींना देते, परंतु या ग्रंथाचा निश्चित काळ अद्याप ठरलेला नाही. पाराशरी पद्धतीच्या जागी नव्हे, तर तिच्या जोडीने त्यांचा अभ्यास केला जातो.
परंपरेनुसार सुमारे इ.स. 800-1000; कालनिर्णयाबाबत मतभेद आहेत
कल्याणवर्मांची सारावली
कल्याणवर्मांनी सारावली हा जन्मकुंडली ज्योतिषावरील विस्तृत ग्रंथ संकलित केला. हा ग्रंथ वराहमिहिर आणि त्याआधीच्या लेखकांच्या लिखाणावर मोठ्या प्रमाणात आधारलेला आहे. त्याच्या रचनाकाळाबाबतचे अंदाज सुमारे इ.स. 800 पासून 10व्या शतकापर्यंत आहेत. फलज्योतिषाच्या प्रमुख अभिजात ग्रंथांमध्ये आजही त्याची गणना केली जाते.
इ.स. 1150
भास्कराचार्य (द्वितीय) यांचा सिद्धांतशिरोमणी
उज्जयिनीच्या खगोलशास्त्रीय परंपरेचे प्रमुख भास्कराचार्य (द्वितीय) यांनी इ.स. 1150 मध्ये सिद्धांतशिरोमणी पूर्ण केला. अंकगणित (लीलावती), बीजगणित, ग्रहगणित आणि खगोलगोल यांवरील त्याचे विभाग संपूर्ण भारतात प्रमाणभूत अध्यापनग्रंथ ठरले. अभिजात सिद्धांतपरंपरेचा तो परमोच्च बिंदू मानला जातो.
मध्ययुगीन, सुमारे इ.स. 13वे-16वे शतक (कालनिर्णय अंदाजे असून त्याबाबत मतभेद आहेत)
दक्षिण भारतीय संग्रहग्रंथ: फलदीपिका आणि जातक पारिजात
मंत्रेश्वरांची फलदीपिका हा 28 अध्यायांचा संक्षिप्त संस्कृत ग्रंथ दक्षिण भारतात मोठ्या प्रमाणावर वापरला जाऊ लागला; तिचे कर्ते 13व्या शतकात होऊन गेले की 16व्या, हे विद्वानांनी अद्याप निश्चित केलेले नाही. वैद्यनाथ दीक्षितांचा जातक पारिजात हा आणखी एक प्रभावशाली ग्रंथ सहसा 14व्या-15व्या शतकातील मानला जातो. त्याच्या पुष्पिकेच्या एका वाचनानुसार तो सुमारे इ.स. 1426 चा ठरतो. दोन्ही ग्रंथांमध्ये आधीचे नियम अशा स्वरूपात एकत्र केले आहेत की आजही व्यवसाय करणारे ज्योतिषी त्यांचा आधार घेतात.
सुमारे इ.स. 1340-1501 (माधव सुमारे 1340-1425; दृग्गणित 1431; तंत्रसंग्रह सुमारे 1500-1501)
केरळ संप्रदाय: माधव, परमेश्वर आणि नीलकंठ
संगमग्रामचे माधव यांनी केरळमधील खगोलशास्त्रज्ञ-गणितज्ञांची एक विलक्षण परंपरा सुरू केली. युरोपात तत्सम निष्कर्ष मांडले जाण्याच्या कितीतरी आधी ज्या, कोज्या आणि व्यस्त स्पर्शज्या यांच्या अनंत श्रेणी शोधल्याचे श्रेय त्यांना दिले जाते. त्यांचे शिष्य परमेश्वर यांनी अनेक दशके ग्रहणांचे निरीक्षण केले आणि 1431 च्या दृग्गणितात जुन्या परहित गणनापद्धतीत सुधारणा केली, जेणेकरून गणिताने काढलेल्या ग्रहस्थिती आकाशात प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या स्थितींशी जुळाव्यात. नीलकंठ सोमयाजी यांनी सुमारे 1500-1501 मध्ये पूर्ण केलेल्या तंत्रसंग्रहात ही परंपरा पुढे नेली. संबंधित लेखनात त्यांनी असे एक प्रारूप मांडले, ज्यात इतर ग्रह सूर्याभोवती फिरतात, तर सूर्य पृथ्वीभोवती फिरतो.
सुमारे इ.स. 1649
प्रश्नमार्ग, प्रश्नज्योतिषावरील केरळचा ग्रंथ
केरळमध्ये सुमारे इ.स. 1649 मध्ये लिहिलेला आणि परंपरेनुसार थलश्शेरीजवळील एडक्काड येथील एका नंबूदिरी ज्योतिषाचा मानला जाणारा प्रश्नमार्ग हा प्रश्नज्योतिषावरील सर्वांत सविस्तर अभिजात मार्गदर्शक ग्रंथ आहे. प्रश्न विचारला गेला त्या क्षणावरून उत्तर देण्याची ही पद्धत आहे. केरळमध्ये आजही प्रचलित असलेल्या अष्टमंगल प्रश्नाच्या मुळाशी असलेले शकुन, जातकशास्त्रातील पद्धती आणि कार्यविधी हा ग्रंथ एकत्र आणतो. त्या प्रदेशातील मंदिरांमध्ये केला जाणारा देवप्रश्न आजही त्याच्या पद्धतींचा आधार घेतो.
मध्ययुगापासून आजपर्यंत; निरीक्षणाधारित (दृक्) पंचांगांचा प्रसार 19व्या शतकापासून वाढला
प्रादेशिक पंचांगे: अमांत, पौर्णिमांत, दृक् आणि वाक्य
संपूर्ण भारतात स्थानिक पंचांगांमध्ये (पूर्व भारतात त्यांना पंजिका म्हणतात) तिथी, वार, नक्षत्र, योग आणि करण ही दैनंदिन पाच अंगे दिली जातात. चांद्रमास अमावास्येला संपतो (अमांत) की पौर्णिमेला (पौर्णिमांत), यात प्रदेशांनुसार फरक आहे. तमिळनाडूमधील पंचांगे एकतर पाठांतर केलेल्या श्लोकांमधील तक्त्यांवर आधारित पारंपरिक वाक्य पद्धत अनुसरतात, किंवा प्रत्यक्ष निरीक्षणावर आधारित दृक् (तिरुगणित) पद्धत. 19व्या शतकात जुने तक्ते प्रत्यक्ष आकाशस्थितीपासून हळूहळू चुकत असल्याचे दिसून आल्यावर मद्रासमधील सुधारकांनी दृक् पंचांगांचा पुरस्कार केला. दोन्ही प्रकारची पंचांगे आजही प्रकाशित होतात.
इ.स. 1952-1957 (समिती 1952 मध्ये स्थापन, अहवाल 1955 मध्ये, राष्ट्रीय दिनदर्शिका 22 मार्च 1957 पासून वापरात)
भारतीय दिनदर्शिका सुधारणा समिती आणि लाहिरी अयनांश
1952 मध्ये वैज्ञानिक आणि औद्योगिक संशोधन परिषदेने भारतभर वापरात असलेल्या सुमारे तीस दिनदर्शिकांचा अभ्यास करण्यासाठी भौतिकशास्त्रज्ञ मेघनाद साहा यांच्या अध्यक्षतेखाली दिनदर्शिका सुधारणा समिती नेमली. खगोलशास्त्रज्ञ एन. सी. लाहिरी हे तिचे सदस्य होते. तिच्या 1955 च्या अहवालातून 22 मार्च 1957 पासून अधिकृतपणे वापरात आलेली भारतीय राष्ट्रीय दिनदर्शिका तयार झाली. त्याचबरोबर धार्मिक पंचांगांसाठी प्रमाणित अयनांश असलेले अधिकृत ग्रहस्थितिदर्शक आणि राष्ट्रीय पंचांगही तयार झाले. चित्रा (स्पिका) ताऱ्याशी निगडित आणि सरकारच्या भारतीय खगोलीय पंचांगात दिलेले हे चित्रपक्ष मूल्य लाहिरी अयनांश म्हणून ओळखले जाते. आज भारतात सर्वाधिक वापरला जाणारा निरयन संदर्भ हाच आहे.
विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आजपर्यंत (स्विस एफेमेरिस प्रथम 1997 मध्ये प्रकाशित झाले)
संगणक, जेपीएलचे ग्रहस्थिती तक्ते आणि स्विस एफेमेरिस
विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून ज्योतिषी छापील तक्त्यांऐवजी सॉफ्टवेअरचा वापर करू लागले. नासाची जेट प्रोपल्शन लॅबोरेटरी उच्च अचूकतेचे ग्रहस्थिती तक्ते (डीई मालिका) प्रकाशित करते. 1997 मध्ये ॲस्ट्रोडिएन्स्टने या माहितीच्या आधारे स्विस एफेमेरिस प्रकाशित केले आणि पुढे बहुतेक ज्योतिष सॉफ्टवेअरमध्ये गणनेसाठी त्याचाच वापर होऊ लागला. पूर्वी हाताने कुंडली मांडण्यासाठी तासन्‌तास लागत असत; आज ती काही क्षणांत तयार करता येते. मात्र फलित सांगण्याची परंपरा अजूनही शास्त्रीय ग्रंथांवरच आधारलेली आहे.
ज्योतिष पारंपरिक मार्गदर्शन म्हणून दिले जाते. ती हमी नाही आणि तज्ज्ञांच्या व्यावसायिक सल्ल्याला पर्यायही नाही. आमचे अस्वीकरण वाचा.
चिरंतन ज्योतिष. आजच्या काळासाठी स्पष्टता.
अचूकता, संयम आणि आधुनिक दृष्टिकोन यांसह सादर केलेले पारंपरिक ज्योतिष.