GrahaNow
लोड होत आहे…
Ancient wisdom for a brighter tomorrowप्रत्येक राज्य आणि केंद्रशासित प्रदेशातील प्रसिद्ध मंदिरे व पवित्र स्थळे — त्यांचा थोडक्यात इतिहास, मुख्य सण आणि ज्योतिषाशी असलेला संबंध.
తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వర ఆలయం
तिरुमला, तिरुपती जिल्हा
देवता: वेंकटेश्वर (विष्णूचे एक रूप)
सण: श्रीवारी ब्रह्मोत्सव, वैकुंठ एकादशी
तिरुपतीच्या वर शेषाचलम डोंगररांगेत वसलेले हे जगातील सर्वाधिक भाविक भेट देणाऱ्या तीर्थक्षेत्रांपैकी एक आहे. पल्लव, चोळ, पांड्य आणि विजयनगरच्या राज्यकर्त्यांनी दिलेल्या आश्रयाची नोंद शिलालेखांमध्ये आढळते. आज या देवस्थानाचे व्यवस्थापन तिरुमला तिरुपती देवस्थानम (टीटीडी) या वैधानिक न्यासाकडे आहे.
శ్రీకాళహస్తీశ్వర ఆలయం
श्रीकालहस्ती, तिरुपती जिल्हा
देवता: वायुलिंगस्वरूपातील श्रीकालहस्तीश्वर (शिव), ज्ञानप्रसूनांबिका (पार्वती) यांच्यासह
सण: महाशिवरात्र ब्रह्मोत्सव
शिवाच्या पंचभूत स्थळांपैकी एक मानल्या जाणाऱ्या या मंदिरात शिवाची वायुतत्त्वाच्या रूपात पूजा होते. मुख्य वास्तूचे श्रेय अकराव्या शतकातील चोळ राज्यकर्त्यांना दिले जाते. भव्य गोपुर आणि शंभर खांबांचा मंडप विजयनगरचा राजा कृष्णदेवराय याच्या कारकिर्दीत 1516 मध्ये बांधण्यात आला; 2010 मध्ये गोपुर कोसळल्यानंतर ते पुन्हा बांधण्यात आले.
ज्योतिषाशी संबंध: राहू-केतू पूजेसाठी हे मंदिर सर्वदूर प्रसिद्ध आहे. राहू-केतू या चंद्रपातांच्या ज्योतिषीय प्रभावापासून दिलासा मिळावा म्हणून भाविक ही पूजा करतात. सूर्यग्रहण आणि चंद्रग्रहणाच्या वेळी बहुतेक मंदिरे बंद असताना हे मंदिर उपासनेसाठी खुले राहते, यासाठीही ते ओळखले जाते.
శ్రీశైలం మల్లికార్జున ఆలయం
श्रीशैलम, नंद्याल जिल्हा
देवता: मल्लिकार्जुन (शिव) आणि भ्रमरांबा (पार्वती)
सण: महाशिवरात्र, उगादी
कृष्णा नदीकाठी नल्लमला डोंगरांवर वसलेले श्रीशैलम हे शिवाच्या बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक तसेच देवीच्या शक्तिपीठांपैकी एक म्हणून पूजनीय आहे. परंपरेनुसार या तीर्थक्षेत्राचा इतिहास अतिप्राचीन आहे. सध्याच्या तटबंदीच्या परिसरात विजयनगर आणि रेड्डी राजांसह अनेक राजवंशांच्या बांधकामाची छाप दिसते.
लोहित जिल्हा, तेजूजवळ
देवता: परशुराम, विष्णूचा सहावा अवतार
सण: मकर संक्रांतीचे पवित्र स्नान आणि जत्रा
लोहित नदीच्या खालच्या प्रवाहातील हे कुंड परशुरामाच्या कथेशी जोडलेले आहे. वडिलांच्या आज्ञेने आई रेणुकेवर शस्त्र चालवल्यानंतर परशुरामाच्या हातातील परशू सुटत नव्हता; येथे तो धुतल्यानंतरच परशू हातातून सुटला, असे सांगितले जाते. 1950 च्या आसाम भूकंपात मूळ कुंड गाडले गेले आणि आता मोठ्या शिळांमुळे तयार झालेले नवे कुंड वापरले जाते.
तवांग · बौद्ध
देवता: तिबेटी बौद्ध धर्मातील गेलुग संप्रदायाचा मठ
सण: लोसार, तोरग्या, चोकसार
पाचव्या दलाई लामांच्या इच्छेनुसार मेराक लामा लोद्रे ग्यात्सो यांनी 1680-81 मध्ये स्थापन केलेला हा मठ भारतातील सर्वांत मोठा बौद्ध मठ म्हणून ओळखला जातो. तटबंदीच्या या परिसरात अनेक निवासी इमारती आणि कांग्युर व तेंग्युर धर्मग्रंथांचे ग्रंथालय आहे.
लिकाबाली, लोअर सियांग जिल्हा
देवता: मातृदेवता (स्थानिक नाव केचाई-खाती), दुर्गेशी संबंधित
सण: मालिनी मेळा (वसंत ऋतूत)
ब्रह्मपुत्रेच्या वर वसलेल्या या टेकडीवरील पुरातत्त्वीय स्थळावर पूर्वमध्ययुगीन मंदिराचे दगडी अवशेष आहेत. हे मंदिर साधारणपणे तेराव्या–चौदाव्या शतकातील चुटिया राजांनी बांधले असे मानले जाते. येथे देवता आणि प्राण्यांच्या कोरीव मूर्ती आढळतात. श्रीमंत शंकरदेवांशी संबंधित वैष्णव परंपरेनुसार, कृष्ण आणि रुक्मिणी शिव-दुर्गेचे पाहुणे म्हणून येथे विसावले होते, असे सांगितले जाते.
কামাখ্যা মন্দিৰ
नीलाचल टेकडी, गुवाहाटी
देवता: जगन्माता कामाख्या
सण: अंबुबाची मेळा, दुर्गापूजा, मनसापूजा
शक्तिपीठांपैकी सर्वांत प्राचीन आणि पूजनीय पीठांपैकी एक, तसेच तांत्रिक उपासनेचे प्रमुख केंद्र असलेल्या या देवस्थानात कोणतीही मूर्ती नाही. भाविक झऱ्याच्या पाण्याने सतत ओलसर राहणाऱ्या नैसर्गिक शिळेची पूजा करतात. हे मंदिर साधारण आठव्या–नवव्या शतकातील असून त्याची अनेकदा पुनर्बांधणी झाली; त्यापैकी विशेष उल्लेखनीय पुनर्बांधणी 1565 मध्ये कोच राजा नरनारायण याच्या काळात झाली.
উমানন্দ মন্দিৰ
मयूर बेट (उमानंद), ब्रह्मपुत्रा नदी, गुवाहाटी
देवता: शिव
सण: महाशिवरात्र
ब्रह्मपुत्रेतील एका बेटावर असलेल्या भस्माचल या लहान टेकडीच्या माथ्यावर हे मंदिर आहे. कालिका पुराणानुसार, शिवाने कामदेवाला याच ठिकाणी भस्म केले. अहोम राजा गदाधरसिंह याने 1694 मध्ये हे मंदिर बांधले. 1897 च्या भूकंपात त्याचे मोठे नुकसान झाल्यानंतर एका स्थानिक व्यापाऱ्याने त्याची पुनर्बांधणी केली.
নৱগ্ৰহ মন্দিৰ
चित्राचल टेकडी, गुवाहाटी
देवता: सूर्यासाठी असलेल्या मध्यवर्ती लिंगाभोवती नऊ लिंगांच्या रूपात पूजले जाणारे नवग्रह
सण: दैनिक नवग्रहपूजा, माघ-फाल्गुन संक्रांतीचा वार्षिक महायज्ञ
गर्भगृहात नवग्रहांसाठी नऊ लिंगे आहेत. प्रत्येक लिंगावर संबंधित ग्रहाच्या रंगाचे वस्त्र चढवलेले असते. सध्याच्या मंदिराची उभारणी अठराव्या शतकाच्या मध्यात अहोम राजा राजेश्वरसिंह याने केली असे मानले जाते. येथे यापूर्वीही एखादी वास्तू असावी, मात्र तिच्या मूळाविषयी निश्चित माहिती नाही.
ज्योतिषाशी संबंध: नवग्रहांना पूर्णपणे समर्पित असलेले हे मंदिर आसाममधील ज्योतिष आणि खगोलशास्त्राच्या अध्ययनाचे फार पूर्वीपासूनचे केंद्र मानले जाते. या प्रदेशाचे प्राचीन नाव प्राग्ज्योतिषपुर याचा अर्थ सामान्यतः “पूर्वेकडील ज्योतिषविद्येचे नगर” असा घेतला जातो. मंदिराचा खगोलशास्त्राशी असलेला संबंध या अर्थाच्या समर्थनार्थ अनेकदा नमूद केला जातो.
महाबोधि मंदिर
बोधगया, गया जिल्हा · बौद्ध
देवता: बोधिवृक्षाजवळ बुद्धांना ज्ञानप्राप्ती झाली, त्या पवित्र स्थळी विराजमान भगवान बुद्ध
सण: बुद्ध पौर्णिमा (वैशाख)
सिद्धार्थ गौतमांना ज्ञानप्राप्ती झाली असे मानले जाते, त्या ठिकाणी हे मंदिर उभे आहे. येथे इ.स.पूर्व तिसऱ्या शतकात सम्राट अशोकाने पहिले देवस्थान बांधले असे मानले जाते. सध्याचे विटांचे मंदिर मुख्यतः उत्तरगुप्त काळातील, म्हणजे साधारण इ.स.च्या पाचव्या–सहाव्या शतकातील आहे. 1880च्या दशकात त्याचा जीर्णोद्धार करण्यात आला आणि 2002 मध्ये त्याचा युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत समावेश झाला.
विष्णुपद मंदिर
गया
देवता: बेसॉल्टच्या शिळेत कोरलेल्या पदचिन्हाच्या (विष्णुपदाच्या) रूपात पूजले जाणारे विष्णू
सण: पितृपक्ष मेळा
या मंदिरात धर्मशिला नावाच्या बेसॉल्टच्या शिळेत कोरलेले एक पदचिन्ह आहे. ते भगवान विष्णूंनी उमटवले, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. सध्याची वास्तू इंदूरच्या शासनकर्त्या अहिल्याबाई होळकर यांनी 1787 मध्ये पुन्हा बांधली. गया ज्या पितृश्राद्ध विधींसाठी फार पूर्वीपासून प्रसिद्ध आहे, त्यांचे हे मुख्य केंद्र आहे.
ज्योतिषाशी संबंध: गया येथील श्राद्धाचा मुख्य काळ असलेला पितृपक्ष चांद्र पंचांगानुसार ठरतो. अमांत पद्धतीनुसार तो भाद्रपदाचा कृष्ण पक्ष असतो, तर पौर्णिमांत पद्धतीनुसार आश्विनाचा कृष्ण पक्ष. सर्वपित्री अमावास्येला त्याची सांगता होते.
तख़्त श्री पटना साहिब
पाटणा · शीख
देवता: येथे 1666 मध्ये जन्मलेले दहावे शीख गुरू, गुरू गोविंदसिंह
सण: गुरू गोविंदसिंह यांचे प्रकाशपर्व
शीख धर्मातील सर्वोच्च अधिकारपीठे असलेल्या पाच तख्तांपैकी हे एक आहे. गुरू गोविंदसिंह यांचे हे जन्मस्थान असून त्यांच्या बालपणातील सुरुवातीची वर्षे पाटण्यात गेली. आगीत नुकसान झाल्यानंतर महाराजा रणजितसिंह यांनी एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला या गुरुद्वाराची पुनर्बांधणी केली. 1934 च्या भूकंपामुळे झालेल्या नुकसानानंतर 1948 ते 1957 दरम्यान त्याची पुन्हा उभारणी करण्यात आली.
दंतेश्वरी मंदिर
दंतेवाडा
देवता: दंतेश्वरी देवी
सण: बस्तर दसरा, नवरात्र
परंपरेने शक्तिपीठांपैकी एक मानले जाणारे हे मंदिर चौदाव्या शतकातील असल्याचे मानले जाते आणि त्यावरूनच दंतेवाडा शहराला हे नाव मिळाले. ही देवी पूर्वीच्या बस्तर राजघराण्याची कुलदेवता असून, तिची मिरवणूक या प्रदेशातील प्रसिद्ध बस्तर दसऱ्याचा केंद्रबिंदू असते.
भोरमदेव मंदिर
भोरमदेव, कबीरधाम (कवर्धा) जिल्हा
देवता: शिव
सण: महाशिवरात्र
मैकल डोंगररांगांच्या पायथ्याशी असलेले हे मुख्य दगडी मंदिर साधारण अकराव्या शतकातील असल्याचे मानले जाते आणि ते या प्रदेशातील नाग राजांनी बांधल्याचे सांगितले जाते. मंदिराच्या भिंतींवरील समृद्ध शिल्पकलेमुळे त्याला छत्तीसगडचे खजुराहो असेही म्हटले जाते.
महामाया मंदिर
रतनपूर, बिलासपूर जिल्हा
देवता: महामाया (दुर्गा / महालक्ष्मी), कोसलेश्वरी म्हणूनही ओळखली जाते
सण: नवरात्र (ज्योती कलश प्रज्वलन)
रतनपूर ही एक छोटी मंदिरनगरी असून, ती या प्रदेशाची सुरुवातीच्या काळातील राजधानी होती. महामाया ही प्राचीन दक्षिण कोसलाची — म्हणजे साधारण आजच्या छत्तीसगडची — अधिष्ठात्री देवी मानली जाते. भाविक या मंदिराची गणना शक्तिपीठांमध्ये करतात.
मंगेशी, प्रियोळ, फोंडा तालुका
देवता: मंगेश, शिवाचे एक रूप
सण: माघ पौर्णिमा जत्रा, महाशिवरात्र, नवरात्र
श्री मंगेश हे अनेक सारस्वत कुटुंबांचे कुलदैवत असून, गोव्यातील सर्वांत मोठ्या आणि सर्वाधिक भाविक भेट देणाऱ्या मंदिरांपैकी एक आहे. पोर्तुगीज काळात ही देवता गोव्याच्या अंतर्भागात हलवण्यात आली. सध्याची वास्तू मराठा राजवटीत बांधण्यात आली आणि नंतर तिचा अनेकदा जीर्णोद्धार करण्यात आला.
कवळे, फोंडा तालुका
देवता: शांतादुर्गा, दुर्गेचे शांत रूप
सण: वार्षिक जत्रा, नवरात्र
पणजीपासून सुमारे 30 किमी अंतरावर, कवळे येथे डोंगराच्या पायथ्याशी वसलेले हे मंदिर अनेक गौड सारस्वत कुटुंबांचे कुलदैवत आहे. हे वैशिष्ट्यपूर्ण गोमंतकीय मंदिरशैलीत बांधलेले असून, मुख्य मंदिराभोवती इतर देवतांची छोटी मंदिरे आहेत. 2016 मध्ये या स्थळी मंदिराला 450 वर्षे पूर्ण झाली.
जुने गोवे · ख्रिस्ती
देवता: बाल येशूला समर्पित; येथे संत फ्रान्सिस झेवियर यांचे पवित्र अवशेष जतन केले आहेत
सण: संत फ्रान्सिस झेवियर यांचा सण (3 डिसेंबर)
पोर्तुगीज भारताच्या पूर्वीच्या राजधानीत असलेल्या या बरोक शैलीतील बॅसिलिकामध्ये संत फ्रान्सिस झेवियर यांचे पार्थिव शरीर जतन केले आहे आणि ती युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळाचा भाग आहे. 1946 मध्ये तिला लघु बॅसिलिकाचा दर्जा मिळाला आणि आजही ती एक महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे.
સોમનાથ મંદિર
प्रभास पाटण, वेरावळ, गीर सोमनाथ जिल्हा
देवता: शिव (बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी पहिले)
सण: महाशिवरात्र, कार्तिक पौर्णिमा
महाभारतात उल्लेखिलेल्या प्रभास या तीर्थक्षेत्री, सौराष्ट्राच्या किनाऱ्यावर सोमनाथ मंदिर वसले आहे; सर्वांत पहिल्या मंदिराचा काळ निश्चितपणे सांगता येत नाही. या मंदिरावर अनेकदा हल्ले झाले आणि ते पुन्हा बांधण्यात आले—विशेषतः 1026 मधील गझनीच्या महमूदाच्या स्वारीनंतर. सध्याच्या मंदिराची प्राणप्रतिष्ठा 1951 मध्ये झाली.
ज्योतिषाशी संबंध: ‘सोमनाथ’ म्हणजे सोमाचा, अर्थात चंद्राचा, नाथ. आख्यायिकेनुसार, आपले गमावलेले तेज परत मिळवण्यासाठी सोमाने (चंद्राने) प्रभास येथे स्नान केले; ‘प्रभास’ या नावाचा अर्थच तेज असा आहे. चंद्राच्या कला वाढण्या-घटण्याचे मूळ याच कथेत सांगितले जाते.
દ્વારકાધીશ મંદિર
द्वारका, देवभूमी द्वारका जिल्हा
देवता: द्वारकेचे स्वामी द्वारकाधीश या रूपातील श्रीकृष्ण
सण: जन्माष्टमी, होळी
72 खांबांवर उभे असलेले हे पाच मजली मंदिर चार धामांपैकी एक आणि विष्णूच्या दिव्य देशांपैकी एक आहे. पुरातत्त्वीय शोधांवरून येथे प्राचीन देवस्थान असावे असे दिसते—कदाचित इ.स.पू. 200 च्या सुमारासचे; सध्याची वास्तू मात्र मुख्यतः पंधराव्या आणि सोळाव्या शतकांतील आहे.
અંબાજી મંદિર
अंबाजी, बनासकांठा जिल्हा
देवता: पवित्र वीसा यंत्राद्वारे पूजली जाणारी अंबा देवी
सण: भादरवी पूनम जत्रा, नवरात्र (गरबा)
अरवली पर्वतरांगेतील आरासूर डोंगरावरील हे मंदिर प्रमुख शक्तिपीठ म्हणून पूजनीय आहे. येथे देवीची मानवरूप मूर्ती नाही; एका पवित्र भौमितिक यंत्राची पूजा केली जाते आणि देवीचे रूप सूचित करण्यासाठी त्या यंत्राला दररोज शृंगार केला जातो. पश्चिम भारतातील सर्वाधिक गर्दीच्या तीर्थक्षेत्रांपैकी हे एक आहे.
પાલીતાણા
शत्रुंजय डोंगर, पालिताणा, भावनगर जिल्हा · जैन
देवता: पहिले तीर्थंकर ऋषभनाथ (आदिनाथ)
सण: कार्तिक पौर्णिमा यात्रा, फाल्गुन शुद्ध 13 (छ गाऊ यात्रा), महावीर जन्मकल्याणक
जवळपास 900 मंदिरे शत्रुंजय डोंगरांच्या माथ्यावर आहेत, म्हणूनच पालिताण्याला मंदिरांचे नगर म्हणतात. टिकून राहिलेली सर्वांत जुनी मंदिरे साधारण अकराव्या शतकातील आहेत. श्वेतांबर जैन परंपरेतील हे सर्वांत पवित्र तीर्थक्षेत्रांपैकी एक आहे.
ब्रह्म सरोवर
कुरुक्षेत्र
देवता: ब्रह्मदेव; पवित्र तलाव
सण: सूर्यग्रहणातील स्नान, गीता जयंती
कुरुक्षेत्रातील हा विशाल पवित्र तलाव ब्रह्मदेवाशी संबंधित आहे. स्थानिक पुरोहित जपत असलेल्या हिंदू वंशावळींच्या नोंदवह्याही येथेच ठेवलेल्या आहेत. यात्रेकरू शुद्धीकरणासाठी या पाण्यात स्नान करतात आणि दरवर्षी येथे गीता महोत्सव भरतो.
ज्योतिषाशी संबंध: सूर्यग्रहणाच्या वेळी येथे स्नान करण्याची प्रथा फार जुनी आहे. ग्रहण येथून दिसणार असेल तेव्हा प्रचंड गर्दी लोटते; 29 मार्च 2006 रोजीच्या ग्रहणाच्या वेळी अंदाजे दहा लाख लोक येथे आले होते.
ज्योतिसर
कुरुक्षेत्र
देवता: श्रीकृष्ण (भगवद्गीतेचा उपदेश ज्या ठिकाणी झाला ते स्थान)
सण: गीता जयंती
हिंदू परंपरेनुसार कुरुक्षेत्राच्या रणभूमीवर याच ठिकाणी श्रीकृष्णाने अर्जुनाला भगवद्गीतेचा उपदेश केला आणि आपले विश्वरूप दाखवले. आदि शंकराचार्यांनी हे स्थान ओळखले असे मानले जाते. आता हे स्थान कृष्ण तीर्थयात्रा परिक्रमेचा एक भाग आहे.
माता मनसा देवी मंदिर
बिलासपूर गाव, पंचकुला जिल्हा (चंदीगडच्या अगदी बाहेर)
देवता: मनसा देवी, शक्तीचे एक रूप
सण: चैत्र नवरात्र जत्रा, आश्विन (शारदीय) नवरात्र जत्रा
शिवालिकच्या पायथ्याशी वसलेले हे मंदिर-संकुल सुमारे 100 एकरांवर पसरलेले आहे आणि त्याचे व्यवस्थापन देवस्थान मंडळ पाहते. जवळच्या चंडी मंदिरासह, चंदीगड परिसरातील सर्वाधिक भाविक भेट देणाऱ्या देवी-मंदिरांपैकी हे एक आहे.
ज्वालामुखी मंदिर
ज्वालामुखी, कांगडा जिल्हा
देवता: सतत तेवत राहणाऱ्या ज्योतींच्या रूपात पूजली जाणारी ज्वाला देवी
सण: चैत्र आणि आश्विन नवरात्र
इथे मूर्तीऐवजी खडकातून निघणाऱ्या लहान ज्योतींच्या रूपात देवीची पूजा केली जाते; जमिनीखालून झिरपणाऱ्या नैसर्गिक वायूमुळे या ज्योती तेवत राहतात. या स्थानाचा उल्लेख महाभारतासह इतर ग्रंथांतही आढळतो. भाविक या स्थानाला देवीचे पीठ मानून त्याची उपासना करतात.
हिडिम्बा देवी मंदिर
ढुंगरी, मनाली
देवता: हिडिंबा देवी
सण: नवरात्र
महाभारतातील भीमाची पत्नी हिडिंबा हिच्याशी संबंधित खडक आणि गुहेभोवती महाराजा बहादूरसिंह यांनी 1553 मध्ये हे देवदारी लाकडाचे मंदिर बांधले. ते देवदारांच्या जंगलात वसलेले आहे. थरांचे लाकडी छप्पर आणि सुरेख कोरीव दरवाजे यांमुळे हे मंदिर हिमालयीन मंदिरस्थापत्याचे उत्कृष्ट उदाहरण मानले जाते.
चामुंडा देवी मंदिर
पालमपूरजवळ, कांगडा जिल्हा
देवता: चामुंडा, दुर्गेचे उग्र रूप
सण: नवरात्र
हिमाचल प्रदेशातील सर्वाधिक भाविक भेट देणाऱ्या देवस्थानांपैकी हे एक आहे. देवीचे डोंगरमाथ्यावरील जुने स्थान — आदि हिमानी चामुंडा — गाठणे कठीण असल्याने, सुमारे चार शतकांपूर्वी सहज पोहोचता येईल असे हे स्थान देवीसाठी उभारले गेले, असे मानले जाते. भाविक येथे नवस बोलण्यासाठी आणि प्रार्थना करण्यासाठी येतात.
बैद्यनाथ धाम
देवघर
देवता: बैद्यनाथ (वैद्यनाथ) रूपातील शिव, जयदुर्गा रूपातील देवी
सण: श्रावणी मेळा (श्रावण महिना), महाशिवरात्र
बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक मानल्या जाणाऱ्या या परिसरात मुख्य बैद्यनाथ मंदिरासह वीसहून अधिक छोटी मंदिरे आहेत. एका प्रचलित आख्यायिकेनुसार रावणाने हे शिवलिंग येथे ठेवले आणि ते तिथेच स्थिर झाले. सतीचे हृदय येथे पडले अशी भाविकांची श्रद्धा असल्याने हे स्थान शक्तिपीठ म्हणूनही पूजनीय आहे.
छिन्नमस्तिका मंदिर, रजरप्पा
रजरप्पा, रामगड जिल्हा
देवता: छिन्नमस्ता, दहा महाविद्यांपैकी एक
सण: मकर संक्रांतीची जत्रा, विजयादशमीची जत्रा
रजरप्पा धबधब्याजवळ दामोदर आणि भेरा (भैरवी) नद्यांचा संगम होतो, त्या ठिकाणच्या एका टेकडीवर हे मंदिर उभे आहे. स्थानिक आदिवासी समाज फार पूर्वीपासून येथे उपासना करत आला आहे आणि अठराव्या शतकापर्यंत हे छिन्नमस्तेचे महत्त्वाचे केंद्र बनले होते. मूळ देवस्थान नंतर नष्ट झाले; आता नव्या मंदिरात जुनी मूर्ती विराजमान आहे.
सम्मेद शिखर
पारसनाथ टेकडी, गिरिडीह जिल्हा · जैन
देवता: चोवीस तीर्थंकरांपैकी पार्श्वनाथांसह वीस तीर्थंकर
सण: शिखरावरील देवस्थानांची वर्षभर चालणारी यात्रा
दिगंबर आणि श्वेतांबर या दोन्ही परंपरांतील जैन बांधव या टेकडीला सर्वांत महत्त्वाचे जैन तीर्थ मानतात; येथे वीस तीर्थंकरांना मोक्षप्राप्ती झाली अशी त्यांची श्रद्धा आहे. यात्रेकरू सहसा मधुबनहून निघतात आणि तीर्थंकरांची चरणचिन्हे असलेल्या शिखरावरील देवस्थानांची (टोंकांची) परिक्रमा पायी करतात. सुमारे 1,365 मीटर उंचीचे हे झारखंडमधील सर्वोच्च शिखर आहे.
ಉಡುಪಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ಮಠ
उडुपी
देवता: श्रीकृष्ण
सण: पर्याय (दर दोन वर्षांनी होणारे कारभाराचे हस्तांतर), कृष्ण जन्माष्टमी
तत्त्वज्ञ मध्वाचार्य यांनी तेराव्या शतकात स्थापन केलेल्या या देवस्थानाचा कारभार आठ मठ (अष्टमठ) आळीपाळीने पाहतात. भाविक परंपरेनुसार कनकदास या संतकवीशी संबंधित कनकन किंडी नावाच्या लहान जाळीदार खिडकीतून श्रीकृष्णाचे दर्शन घेतात.
ಕುಕ್ಕೆ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ದೇವಾಲಯ
सुब्रह्मण्य, दक्षिण कन्नड जिल्हा
देवता: नागांचा स्वामी म्हणून पूजले जाणारे सुब्रह्मण्य (कार्तिकेय)
सण: षष्ठी, नागपंचमी
पश्चिम घाटातील कुमारधारा नदीकाठी असलेले हे मंदिर परंपरेने वासुकी नागाशी जोडलेले आहे; वासुकीने येथे आश्रय घेतला असे सांगितले जाते. परशुराम क्षेत्रातील पवित्र स्थळांमध्ये याची गणना होते. सध्या या मंदिराचा कारभार कर्नाटक राज्याच्या धर्मादाय विभागाकडे आहे.
ज्योतिषाशी संबंध: सर्पदोष परिहार आणि आश्लेषा बली पूजांसाठी हे मंदिर सर्वदूर प्रसिद्ध आहे; कुंडलीत दिसणाऱ्या सर्पदोषापासून दिलासा मिळावा म्हणून भाविक या पूजा करतात.
ಶೃಂಗೇರಿ ಶಾರದಾ ಪೀಠ
शृंगेरी, चिक्कमगळूरु जिल्हा
देवता: शारदांबा (सरस्वती); विद्याशंकर (शिव)
सण: शारदा नवरात्र, रथोत्सव
तुंगा नदीकाठचे शृंगेरी हे एका मठाचे पीठ आहे. या मठाची स्थापना परंपरेनुसार आदि शंकराचार्यांनी केली, मात्र अभ्यासकांच्या मते त्याचा उत्कर्ष चौदाव्या शतकात झाला. त्याच्या शेजारचे विद्याशंकर मंदिर विजयनगरच्या प्रारंभीच्या काळात, साधारण 1338 मध्ये, पूर्ण झाले आणि त्यात होयसळ व विजयनगर शैलींचा मिलाफ दिसतो.
ज्योतिषाशी संबंध: विद्याशंकर मंदिराच्या मंडपात राशिचिन्हे कोरलेले बारा खांब आहेत; सौर महिन्यांनुसार या खांबांवर क्रमाने सूर्यप्रकाश पडतो, असे लोकांमध्ये सांगितले जाते. 2011 मध्ये ‘जर्नल ऑफ ॲस्ट्रॉनॉमिकल हिस्टरी अँड हेरिटेज’मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका अभ्यासानुसार खांब आणि राशी यांची ही सांगड मंदिर बांधले जाण्याच्या खूप आधीच्या कालखंडालाच लागू पडते. त्यामुळे ही रचना प्रतीकात्मक मानणेच योग्य ठरते.
ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ದೇವಾಲಯ
हंपी, विजयनगर जिल्हा
देवता: विरूपाक्ष (शिव) आणि पंपादेवी
सण: विरूपाक्ष-पंपा कल्याणोत्सव, हंपी रथोत्सव
तुंगभद्रेकाठच्या विजयनगरच्या पूर्वीच्या राजधानीत, हंपीच्या केंद्रस्थानी असलेले हे आजही पूजाअर्चा सुरू असलेले मंदिर आहे. त्याचा गाभा साम्राज्यापेक्षाही जुना असून विजयनगरच्या आश्रयाखाली त्याचा मोठा विस्तार झाला; 1565 मध्ये शहराची लूट झाल्यानंतरही येथे पूजा सुरू राहिली. युनेस्कोच्या यादीतील हंपी स्मारकसमूहाचा हा एक भाग आहे.
ശബരിമല ശ്രീ ധർമ്മശാസ്താ ക്ഷേത്രം
शबरीमला, पत्तनंतिट्टा जिल्हा
देवता: अय्यप्पा (धर्मशास्ता)
सण: मंडल पूजा, मकरविळक्कू
पेरियार व्याघ्र प्रकल्पातील वनराईने वेढलेले हे डोंगरावरील देवस्थान आहे. पारंपरिक व्रत पाळल्यानंतर आणि इरुमुडीचे गाठोडे डोक्यावर घेऊन डोंगर चढून येथे पोहोचता येते. हे देवस्थान ठरावीक हंगामांतच खुले असते; दरवर्षी लाखो यात्रेकरू येथे येतात आणि त्याचे प्रशासन त्रावणकोर देवस्वम मंडळ पाहते.
ज्योतिषाशी संबंध: शबरीमला मंदिर प्रशासनाने वेळोवेळी अष्टमंगल देवप्रश्न आयोजित केला आहे. मंदिराच्या कारभाराबाबत देवतेचा कौल जाणून घेण्यासाठी वापरली जाणारी ही केरळमधील ज्योतिषीय प्रश्नपद्धती आहे.
ഗുരുവായൂർ ശ്രീകൃഷ്ണ ക്ഷേത്രം
गुरुवायूर, त्रिशूर जिल्हा
देवता: गुरुवायूरप्पन (विष्णूचे एक रूप असलेले श्रीकृष्ण)
सण: गुरुवायूर एकादशी, कुंभम उत्सव, कृष्ण जन्माष्टमी
दक्षिणेची द्वारका म्हणून अनेकदा ओळखले जाणारे हे मंदिर चौदाव्या शतकातील एका ग्रंथात ‘कुरुवायूर’ या नावाने आढळते, तर उपलब्ध असलेल्या मंदिराच्या सर्वांत जुन्या नोंदी सतराव्या शतकातील आहेत. मेल्पत्तूर नारायण भट्टतिरी यांनी येथेच ‘नारायणीयम्’ हे भक्तिकाव्य रचले. मंदिराचे प्रशासन गुरुवायूर देवस्वम पाहते.
ज्योतिषाशी संबंध: मंदिराच्या बाबींविषयी देवतेचा कौल घेण्यासाठी अष्टमंगल देवप्रश्न आयोजित केला जातो अशा केरळमधील मंदिरांपैकी गुरुवायूर हे एक आहे; 2007 मध्ये झालेला देवप्रश्न 17 वर्षांतील पहिला असल्याचे वृत्त होते.
ശ്രീ പത്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രം
तिरुवनंतपुरम
देवता: पद्मनाभ (अनंतनागावर पहुडलेले विष्णू)
सण: अल्पशी उत्सव, पैंकुनी उत्सव, लक्षदीपम
तमिळ ‘दिव्य प्रबंधम्’मध्ये स्तुती झालेल्या या मंदिराची सध्याच्या स्वरूपात पुनर्बांधणी अठराव्या शतकात त्रावणकोरचे मार्तंड वर्मा यांच्या काळात झाली; त्यांनी आपले राज्य देवतेला अर्पण केले. 2011 मध्ये मंदिराच्या तळघरांत ऐतिहासिक खजिन्याचा प्रचंड साठा आढळल्यावर त्याने जगभराचे लक्ष वेधून घेतले.
ആറ്റുകാൽ ഭഗവതി ക്ഷേത്രം
तिरुवनंतपुरम
देवता: आट्टुकाल अम्मा (भद्रकाली; कण्णगीचेही रूप मानले जाते)
सण: आट्टुकाल पोंगाला (कुंभम महिना)
केरळच्या राजधानीतील हे देवीमंदिर स्थानिक परंपरेनुसार तमिळ महाकाव्य शिलप्पदिकारम्‌ची नायिका कण्णगी हिच्याशी संबंधित आहे. वार्षिक पोंगाला उत्सवात स्त्रिया शहरभरच्या रस्त्यांवर मडक्यांमध्ये भाताचा नैवेद्य शिजवतात. धार्मिक उपक्रमासाठी महिलांच्या सर्वांत मोठ्या मेळाव्यांपैकी एक म्हणून या उत्सवाची गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड्सने नोंद केली आहे.
महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंग
उज्जैन
देवता: महाकाल, म्हणजे काळाचे स्वामी, या रूपातील शिव (एक ज्योतिर्लिंग)
सण: महाशिवरात्र, सिंहस्थ कुंभमेळा, श्रावणी सोमवार
प्राचीन उज्जैन नगरीत शिप्रा नदीकाठी असलेले हे ज्योतिर्लिंग स्वयंभू असल्याची भाविकांची श्रद्धा आहे. उज्जैन ही सात पवित्र नगरींपैकी (सप्तपुरी) एक असून, कुंभमेळ्याच्या चार स्थानांपैकीही एक आहे. येथे कुंभमेळा सिंहस्थ म्हणून भरतो.
ज्योतिषाशी संबंध: अभिजात भारतीय खगोलशास्त्रात प्रधान रेखावृत्त उज्जैनमधून (प्राचीन अवंतीमधून) जाते असे मानले जात असे. त्यामुळे सिद्धान्तीय गणनांसाठी हे नगर संदर्भ रेखांश ठरले. जयसिंह दुसरे यांनी सुमारे 1725 मध्ये येथे केवळ डोळ्यांनी निरीक्षण करता येईल अशी वेधशाळा बांधली.
मंगलनाथ मंदिर
उज्जैन
देवता: मंगळनाथ रूपातील शिव
सण: महाशिवरात्र
शिप्रा नदीकाठी असलेले हे मंदिर उज्जैनमधील सर्वाधिक गर्दीच्या देवस्थानांपैकी एक आहे. मंगळ ग्रहाशी संबंधित विधी करण्यासाठी येथे मोठ्या संख्येने भाविक येतात.
ज्योतिषाशी संबंध: मत्स्य पुराणाचा दाखला देणारी परंपरा या स्थानाला मंगळाचे जन्मस्थान मानते. कुंडलीत मंगळ संवेदनशील स्थानी असलेल्या व्यक्ती येथे मंगळ दोष निवारणासाठी भात पूजा करतात; त्यासाठी हे मंदिर प्रसिद्ध आहे.
ओंकारेश्वर मंदिर
मांधाता बेट, खंडवा जिल्हा
देवता: ओंकारेश्वर रूपातील शिव (एक ज्योतिर्लिंग), समोरच्या तीरावर ममलेश्वरासह
सण: महाशिवरात्र, कार्तिक पौर्णिमा
नर्मदा नदीतील मांधाता बेटावर हे मंदिर उभे आहे. या बेटाचा आकार पवित्र ॐ अक्षरासारखा असल्याचे मानले जाते. अकराव्या शतकात माळव्याच्या परमार राजांनी हे मंदिर बांधले असे मानले जाते, तर अठराव्या शतकात होळकरांनी त्याची पुनर्बांधणी केली.
कंदारिया महादेव मंदिर
खजुराहो, छतरपूर जिल्हा
देवता: शिव
सण: महाशिवरात्र
खजुराहो समूहातील हे सर्वांत मोठे आणि सर्वाधिक अलंकृत मंदिर चंदेलकालीन स्थापत्यकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहे. उंचच उंच शिखरे आणि विपुल शिल्पकामासाठी ते प्रसिद्ध आहे. 1986 मध्ये युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट झालेल्या खजुराहो स्मारकसमूहाचा ते भाग आहे.
त्र्यंबकेश्वर मंदिर
त्र्यंबक, नाशिक जिल्हा
देवता: शिव (बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक)
सण: महाशिवरात्र, सिंहस्थ कुंभमेळा
गोदावरी नदीच्या उगमाजवळ असलेले हे ज्योतिर्लिंग मंदिर अनेक पारंपरिक विधींचे केंद्र आहे. सध्याचे दगडी मंदिर अठराव्या शतकात पेशवे बाळाजी बाजीराव यांच्या कारकिर्दीत बांधण्यात आले. येथील कुशावर्त कुंड गोदावरीचा उगम मानून पूजले जाते.
ज्योतिषाशी संबंध: सिंहस्थ म्हणून ओळखला जाणारा नाशिक-त्र्यंबक कुंभमेळा साधारण दर बारा वर्षांनी, गुरू सिंह राशीत प्रवेश करतो तेव्हा भरतो.
श्री सिद्धिविनायक मंदिर
प्रभादेवी, मुंबई
देवता: सिद्धिविनायक रूपातील गणपती
सण: गणेश चतुर्थी, संकष्टी चतुर्थी
लक्ष्मण विठू आणि देऊबाई पाटील यांनी 1801 मध्ये प्रथम बांधलेले हे मंदिर आज मुंबईतील सर्वाधिक भाविक भेट देणाऱ्या देवस्थानांपैकी एक आहे. गाभाऱ्याच्या लाकडी दरवाजांवर गणपतीची आठ अष्टविनायक रूपे कोरलेली आहेत आणि आतील छत सोन्याने मढवलेले आहे.
शनि शिंगणापूर
शिंगणापूर, नेवासा तालुका, अहिल्यानगर (अहमदनगर) जिल्हा
देवता: मोकळ्या आकाशाखालील काळ्या शिळेच्या रूपात पूजले जाणारे शनिदेव
सण: शनि जयंती, शनि अमावास्या (शनिवारी येणारी अमावास्या)
शनिदेवाच्या या ग्रामदेवस्थानात भाविकांची मोठी गर्दी असते. घरांना चौकटी असूनही दारे नसल्यामुळे हे गाव प्रसिद्ध आहे. शनिदेव गावाचे रक्षण करतात, या स्थानिक श्रद्धेत या प्रथेचे मूळ आहे.
ज्योतिषाशी संबंध: शनिग्रहाला समर्पित प्रसिद्ध मंदिरांपैकी हे एक आहे. येथे पूजेसाठी शनिवार आणि विशेषतः शनिवारी येणारी अमावास्या सर्वांत शुभ मानली जाते.
इंफाळ
देवता: गोविंदजी रूपातील राधा आणि कृष्ण
सण: जन्माष्टमी, रथयात्रा, कार्तिक पौर्णिमा आणि वसंत पौर्णिमेला रासलीला
इंफाळ जिल्ह्यातील सर्वांत मोठे वैष्णव मंदिर म्हणून ओळखले जाणारे आणि दोन सुवर्णघुमटांनी सुशोभित हे मंदिर महाराजा नरसिंह यांनी 1846 मध्ये उभारून घेतले. भूकंपानंतर महाराजा चंद्रकीर्ती यांनी ते पुन्हा बांधले आणि 1876 मध्ये त्याची प्रतिष्ठापना झाली. स्थानिक परंपरेनुसार या मूर्तीचा संबंध 1776 मधील महाराजा भाग्यचंद्र यांच्याशी आहे; मंदिराच्या प्रतिष्ठापनेच्या वेळी रासलीला सादर करण्यात आली होती.
इंफाळ · आदिवासी
देवता: पाखंगबा, सनामही धर्मातील (पारंपरिक मैतेई श्रद्धेतील) एक प्रमुख देवता
सण: मेरा हौ चोंगबा, पाखंगबा चेंग होंगबा
मणिपूरचे जुने राजपीठ असलेले कांगला मैतेई लोकांसाठी पवित्र मानले जाते. त्याच्या परिसरात पाखंगबा मंदिर, पारंपरिक मैतेई शैलीत बांधलेले कांगला उत्तरा शांगलेन आणि चिंगखेई ईकोन तलाव यांसारखी पवित्र स्थळे आहेत. ही सर्व सनामही धार्मिक जीवनाचा अविभाज्य भाग आहेत.
नार्तियांग, पश्चिम जयंतिया हिल्स जिल्हा
देवता: दुर्गा (स्थानिक नाव जयंतेश्वरी)
सण: दुर्गापूजा
सुमारे 600 वर्षे जुने मानले जाणारे आणि जयंतिया राजांशी संबंधित हे मंदिर शक्तिपीठांपैकी एक मानले जाते. येथे सतीची डावी मांडी पडली, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. येथील उपासनेत हिंदू आणि खासी-जयंतिया परंपरांचा संगम दिसतो. दुर्गापूजेच्या वेळी देवीचे प्रतीक म्हणून सजवलेले केळीचे खोड वापरले जाते आणि नंतर ते म्यंतदू नदीत विसर्जित केले जाते.
लैतुमख्राह, शिलाँग · ख्रिस्ती
देवता: ख्रिस्ती जनांची साहाय्यकर्ती मरिया (रोमन कॅथलिक कॅथेड्रल)
सण: नाताळ, ईस्टर
डोंगराळ भागात आलेल्या पहिल्या कॅथलिक मिशनऱ्यांनी येथे 1913 मध्ये बांधलेले लाकडी चर्च 1936 मध्ये जळून गेले. त्याच वर्षी सध्याच्या चर्चचे बांधकाम सुरू झाले. हे शिलाँग महाधर्मप्रांताचे कॅथेड्रल असून टेराकोटातील क्रूसमार्गाच्या स्थानकांसाठी आणि रंगीत काचकामासाठी प्रसिद्ध आहे. 1980 मध्ये त्याला देवस्थान आणि तीर्थक्षेत्राचा दर्जा देण्यात आला.
मिझोराममध्ये बहुसंख्य लोक ख्रिस्ती धर्मीय आहेत आणि येथे व्यापकपणे नोंदलेले ऐतिहासिक हिंदू मंदिर नाही. येथील सर्वांत प्रसिद्ध उपासनास्थळे चर्च आहेत; त्यांपैकी केवळ एका चर्चची सार्वजनिक संदर्भस्रोतांमध्ये चांगली नोंद आहे.
आयझॉल · ख्रिस्ती
देवता: ख्रिस्ती उपासना (कोहरान थियांगह्लिम चर्च)
सण: नाताळ
कोहरान थियांगह्लिम ("पवित्र चर्च") या मंडळीने बांधलेल्या या वास्तूची पायाभरणी 1996 मध्ये झाली आणि 2017 मध्ये नाताळच्या प्रार्थनासेवेसह तिचे उद्घाटन झाले. बारा दरवाजे आणि कोपऱ्यांवरील मुकुटासारखे मनोरे असलेल्या या मोठ्या चौकोनी इमारतीत आत सुमारे 2,000 लोक बसू शकतात. आयझॉलमधील सर्वाधिक भेट दिल्या जाणाऱ्या स्थळांपैकी हे एक आहे.
नागालँडमध्ये बहुसंख्य लोक ख्रिस्ती धर्मीय आहेत आणि येथे व्यापकपणे नोंदलेली हिंदू मंदिरे कमी आहेत. येथील सर्वांत प्रसिद्ध पवित्र स्थळे म्हणजे चर्च आणि नागा ख्रिस्ती धर्माच्या इतिहासाशी जोडलेली स्थळे.
कोहिमा · ख्रिस्ती
देवता: ख्रिस्ती जनांची साहाय्यकर्ती मरिया (रोमन कॅथलिक कॅथेड्रल)
सण: नाताळ, ईस्टर
कोहिमा कॅथलिक धर्मप्रांताचे पीठ म्हणून 1991 मध्ये अभिषिक्त झालेल्या या कॅथेड्रलचा दर्शनी भाग पारंपरिक नागा घराची आठवण करून देतो. येथे लाकडात कोरलेला एक मोठा क्रूस आहे. 1944 च्या कोहिमा लढाईत प्राण गमावलेल्यांच्या स्मरणार्थ त्याच्या बांधकामाचा बराचसा खर्च जपानी देणगीदारांनी उचलला. येथे माजी सैनिकांच्या सलोख्याच्या बैठकाही झाल्या आहेत.
मोलुंगकिमोंग, मोकोकचुंग जिल्हा · ख्रिस्ती
देवता: नागा टेकड्यांमधील पहिल्या बॅप्टिस्ट चर्चचे स्थळ
सण: पहिल्या चर्चचा वर्धापनदिन (22 डिसेंबर), नाताळ
आसामी धर्मप्रचारक गोधुला आओ लोकांच्या या गावात स्थायिक झाल्यानंतर अमेरिकन मिशनरी ई. डब्ल्यू. क्लार्क येथे आले. 22 डिसेंबर 1872 रोजी त्यांनी पंधरा धर्मांतरितांना बाप्तिस्मा दिला आणि गावातील प्रार्थनागृहात पहिला प्रभुभोजनविधी केला. हा दिवस नागालँडमधील बॅप्टिस्ट चर्चच्या सुरुवातीचा दिवस म्हणून स्मरणात आहे. पहिल्या प्रार्थनागृहाच्या जागी आता एक स्मारक आहे.
ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର
पुरी
देवता: जगन्नाथ (विष्णू/कृष्णाचे एक रूप), बलभद्र आणि सुभद्रा यांच्यासह
सण: रथयात्रा, स्नानयात्रा, नबकलेबर
परंपरेनुसार पहिले मंदिर राजा इंद्रद्युम्नाने बांधले, तर सध्याच्या मंदिरसमूहाचे बांधकाम पूर्व गंग वंशातील राजा अनंतवर्मन चोडगंग याने बाराव्या शतकात सुरू केले. चार धाम यात्रांमधील पूर्वेकडील धाम म्हणून पुरीला मानले जाते. येथील वैशिष्ट्य म्हणजे देवमूर्ती पवित्र कडुनिंबाच्या लाकडापासून घडवलेल्या असतात आणि दर 8, 12 किंवा 19 वर्षांनी नबकलेबर विधीत त्यांचे विधिपूर्वक नूतनीकरण केले जाते.
କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର
कोणार्क, पुरी जिल्हा
देवता: सूर्यदेव
सण: चंद्रभागा मेळा
पूर्व गंग वंशातील राजा नरसिंहदेव पहिला याच्या काळात साधारण इ.स. 1250 मध्ये बांधलेले हे मंदिर सूर्याचा प्रचंड दगडी रथ म्हणून कल्पिलेले आहे. या रथाला कोरीव काम केलेली 24 चाके असून तो घोड्यांनी ओढला जात असल्याचे दाखवले आहे. त्याचे मुख्य शिखर कोसळले असले तरी शिल्लक राहिलेला मंडप आणि शिल्पकला कलिंग स्थापत्याच्या सर्वोच्च आविष्कारांमध्ये गणली जाते. युनेस्कोने 1984 मध्ये या मंदिराला जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा दिला.
ज्योतिषाशी संबंध: नवग्रहांपैकी पहिले मानले जाणारे सूर्यदेव यांचे हे मंदिर सूर्याच्या रथाच्या रूपात रचलेले आहे. त्याची कोरीव चाके सूर्यघड्याळांसारखी काम करतात, असे अनेकदा सांगितले जाते; त्यांच्या सावलीवरून दिवसाची वेळ ओळखता येते.
ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର
भुवनेश्वर
देवता: लिंगराज रूपातील शिव
सण: महाशिवरात्र, चंदनयात्रा, रुकुण रथयात्रा
भुवनेश्वरमधील सर्वांत मोठे असलेले हे मंदिर अकराव्या शतकाच्या अखेरीस सध्याच्या रूपात आले. त्याचे श्रेय अनेकदा सोमवंशी राजा ययाती पहिला याला दिले जाते; मात्र काही भाग कदाचित त्याहून जुने असून गंग काळात नंतर त्यात भर घालण्यात आली. मंदिरसमूहातील विष्णूच्या प्रतिमा वाढत्या जगन्नाथ परंपरेचे दर्शन घडवतात. उत्सवांच्या काळात यात्रेकरू जवळच्या बिंदुसागर तलावात स्नान करण्याची परंपरा पाळतात.
पंजाबमधील सर्वांत प्रमुख पवित्र स्थळे शीख गुरुद्वारे आहेत; हिंदू दुर्गियाना मंदिर ज्या शहरात हरमंदिर साहिब आहे, त्याच शहरात आहे.
ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ
अमृतसर · शीख
देवता: गुरू ग्रंथ साहिब
सण: गुरू नानक गुरुपर्व, वैशाखी, बंदीछोड दिवस
शीख धर्मातील हा सर्वांत पवित्र गुरुद्वारा अमृत सरोवराच्या मध्यभागी उभा आहे. गुरू रामदास यांच्या काळात हे सरोवर 1577 मध्ये पूर्ण झाले. गुरू अर्जन यांनी या स्थानाचा विकास केला आणि 1604 मध्ये येथे आदि ग्रंथाची प्रतिष्ठापना केली. येथील लंगरमध्ये येणाऱ्या प्रत्येकाला मोफत शाकाहारी भोजन दिले जाते. दररोज एक लाखाहूनही अधिक लोक येथे येतात.
अमृतसर
देवता: दुर्गा, लक्ष्मी आणि विष्णू यांच्यासह
सण: नवरात्र, दसरा, जन्माष्टमी
हरमंदिर साहिबची आठवण करून देणाऱ्या शैलीत 1921 मध्ये पुन्हा बांधलेले हे मंदिर स्वतःच्या पवित्र तलावात उभे आहे. 1893 च्या अमृतसर जिल्हा गॅझेटियरसह जुन्या नोंदींमध्ये या ठिकाणी हिंदू यात्रेकरू पूर्वीपासून भेट देत असलेल्या देवीच्या मंदिराचे आणि तलावाचे वर्णन आढळते.
ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ
आनंदपूर साहिब, रूपनगर जिल्हा · शीख
देवता: गुरू ग्रंथ साहिब
सण: वैशाखी, होला मोहल्ला
शीख धर्माच्या पाच तख्तांपैकी, म्हणजेच अधिकारपीठांपैकी, एक असलेल्या केसगढ साहिब येथे गुरू गोविंदसिंह यांनी 1699 मध्ये खालशाची स्थापना केली. आनंदपूर साहिब हे नवव्या आणि दहाव्या गुरूंचे निवासस्थान होते. या शहरातील किल्ले गुरू गोविंदसिंह यांनी बांधले.
ब्रह्मा मंदिर, पुष्कर
पुष्कर, अजमेर जिल्हा
देवता: ब्रह्मदेव, पत्नी गायत्रीसह
सण: कार्तिक पौर्णिमा (पुष्कर जत्रा)
सृष्टिकर्ते ब्रह्मदेव यांना समर्पित भारतातील अगदी मोजक्या मंदिरांपैकी हे एक मंदिर आहे. ते पवित्र पुष्कर सरोवराच्या काठावर वसलेले आहे. सध्याची वास्तू चौदाव्या शतकातील असून नंतर तिची पुनर्बांधणी करण्यात आली. लाल शिखर आणि हंसाच्या आकृतिबंधामुळे हे मंदिर सहज ओळखता येते.
करणी माता मंदिर
देशनोक, बिकानेरजवळ
देवता: करणी माता
सण: चैत्र आणि आश्विन नवरात्र
चारण समाजातील पूजनीय संत करणी माता यांच्या देहावसानानंतर, साधारण 1530 च्या सुमारास या मंदिराची उभारणी झाली. पुढील अनेक शतकांत भाविकांनी त्याचा विस्तार केला. मंदिरात राहणाऱ्या आणि ‘काबा’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या हजारो उंदरांसाठी हे मंदिर विशेष प्रसिद्ध आहे; भाविक त्यांचे रक्षण करतात आणि त्यांना अन्न देतात.
दिलवाड़ा जैन मंदिर
माउंट अबू, सिरोही जिल्हा · जैन
देवता: आदिनाथ आणि नेमिनाथ यांच्यासह जैन तीर्थंकर
सण: महावीर जयंती, पर्युषण
श्वेतांबर जैन मंदिरांचा हा समूह अकराव्या ते सोळाव्या शतकांदरम्यान उभारण्यात आला. चौलुक्य (सोळंकी) राजा भीमदेव प्रथम यांचे मंत्री विमलशाह यांनी त्याची सुरुवात केली आणि मंत्री वस्तुपाल यांनी त्याचा विस्तार केला. पांढऱ्या संगमरवरावरील अत्यंत नाजूक कोरीवकामासाठी ही मंदिरे प्रसिद्ध आहेत.
सिक्कीममधील सर्वांत प्रसिद्ध पवित्र स्थळे मुख्यतः बौद्ध मठ आहेत. तसेच, नेपाळीभाषक आणि किराती समाज श्रद्धेने पूजत असलेली हिंदू देवस्थानेही येथे आहेत.
गंगटोकजवळ · बौद्ध
देवता: तिबेटी बौद्ध धर्मातील कर्म काग्यू संप्रदायाचे पीठ
सण: लोसार (तिबेटी नववर्ष), लोसारपूर्वी गुतोर छाम नृत्ये
येथे पहिला मठ अठराव्या शतकाच्या मध्यात बारावे करमापा यांच्या काळात बांधण्यात आला. 1959 मध्ये तिबेटहून भारतात आल्यानंतर सोळावे करमापा यांनी निर्वासित अवस्थेतील आपले पीठ म्हणून त्याची पुनर्बांधणी केली आणि 1966 मध्ये लोसारच्या दिवशी त्याचे उद्घाटन केले. सुवर्ण स्तूपात त्यांचे अवशेष जतन केले आहेत आणि समोरच उच्च बौद्ध अध्ययनाचे केंद्र आहे.
पेलिंगजवळ, ग्यालशिंग जिल्हा · बौद्ध
देवता: पद्मसंभव (गुरू रिंपोछे); एक प्रमुख ञिंगमा मठ
सण: तिबेटी वर्षाच्या अखेरीस छाम नृत्ये (साधारण फेब्रुवारीत)
लामा ल्हात्सुन छेंपो यांनी स्थापन केलेला हा मठ परंपरेनुसार सतराव्या शतकातील मानला जातो आणि साधारण 1705 च्या सुमारास त्याचा विस्तार करण्यात आला. त्याच्या नावाचा अर्थ साधारणपणे ‘परिपूर्ण उदात्त कमळ’ असा सांगितला जातो. सिक्कीममधील इतर ञिंगमा मठांची देखरेखही हा मठ करतो. भूकंपांनंतर त्याच्या तीन मजली सभागृहाची अनेकदा दुरुस्ती करण्यात आली आहे.
किरातेश्वर महादेव मन्दिर
लेगशिप, ग्यालशिंग जिल्हा
देवता: किरातेश्वर, किरातांचे स्वामी, या रूपातील शिव
सण: बाला चतुर्दशी, महाशिवरात्र
रंगीत नदीच्या काठावर वसलेले हे मंदिर त्या प्रसंगाची आठवण करून देते, ज्यात शिवाने शिकाऱ्याच्या वेशात अर्जुनाला दर्शन देऊन त्याला आशीर्वाद दिला. किराती समाज या मंदिराला किरातेश्वर महादेव थान म्हणून मानतो, तर अनेक पर्यटक त्याला साधे शिवमंदिर म्हणून ओळखतात.
कावेरी त्रिभुज प्रदेशातील नऊ नवग्रह मंदिरेही तमिळनाडूत आहेत; त्यांची यादी स्वतंत्रपणे दिली आहे.
மீனாட்சி அம்மன் கோவில்
मदुराई
देवता: मीनाक्षी (पार्वती) आणि सुंदरेश्वर (शिव)
सण: चित्तिरई तिरुविळा (मीनाक्षी तिरुकल्याणम), नवरात्र
प्राचीन तमिळ साहित्यात गौरवलेल्या मदुराई शहराचे हे ऐतिहासिक केंद्र आहे. पूर्वीच्या वास्तूंचे नुकसान झाल्यानंतर, रंगीत मूर्तींनी सजवलेली चौदा उत्तुंग गोपुरे असलेले सध्याचे मंदिरसंकुल मुख्यतः 16व्या आणि 17व्या शतकात मदुराईच्या नायकांच्या काळात बांधण्यात आले.
தஞ்சை பெரிய கோவில்
तंजावूर
देवता: बृहदीश्वर (पेरुवुडैयार रूपातील शिव)
सण: महाशिवरात्र, सदय विळा (राजराजांचे जन्मनक्षत्र)
चोळ सम्राट राजराज पहिला याने बांधलेले हे मंदिर सुमारे इ.स. 1010 मध्ये पूर्ण झाले. त्याचे ग्रॅनाइटचे विमान सुमारे 60 मीटर उंच असून, त्या काळातील सर्वांत उंच वास्तूंपैकी ते एक होते. युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा मिळालेल्या ‘महान जिवंत चोळ मंदिरां’मध्ये या मंदिराचा समावेश आहे.
இராமநாதசுவாமி கோயில்
रामेश्वरम, रामनाथपुरम जिल्हा
देवता: रामनाथस्वामी (शिव)
सण: महाशिवरात्र, तिरुकल्याणम
पांबन बेटावरील हे मंदिर बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक मानले जाते. परंपरेनुसार श्रीरामांनी येथे शिवाची उपासना केली. सेतुपती राज्यकर्त्यांच्या काळात, मुख्यतः 17व्या शतकापासून बांधलेल्या लांब, स्तंभयुक्त दालनांसाठी आणि अनेक पवित्र विहिरींमध्ये (तीर्थांमध्ये) केल्या जाणाऱ्या स्नानविधीसाठी हे मंदिर प्रसिद्ध आहे.
ஸ்ரீரங்கம் ரங்கநாதசுவாமி கோயில்
श्रीरंगम, तिरुचिरापल्ली
देवता: रंगनाथ (शयनमुद्रेतील विष्णू)
सण: वैकुंठ एकादशी, पंगुनी उत्तिरम
कावेरी आणि कोळ्ळिडम नद्यांमधील बेटावर वसलेले हे मंदिर आळवारांनी स्तुती केलेल्या 108 दिव्य देशांच्या यादीतील पहिले मंदिर आहे. सात समकेंद्री प्राकारांमुळे हे जगातील सर्वांत मोठ्या, आजही पूजा सुरू असलेल्या मंदिरसंकुलांपैकी एक आहे. आचार्य रामानुजांच्या कार्याचे हे एक महत्त्वाचे केंद्र होते.
యాదగిరి లక్ష్మీనరసింహస్వామి దేవాలయం
यादगिरीगुट्टा, यादाद्री भुवनगिरी जिल्हा
देवता: लक्ष्मी नरसिंह (विष्णू)
सण: ब्रह्मोत्सव, नरसिंह जयंती
डोंगरमाथ्यावरील हे एक गुहामंदिर आहे. पौराणिक परंपरेनुसार येथे नरसिंहाने यद ऋषींना पाच रूपांत दर्शन दिले; त्यामुळे या स्थळाला पंच नरसिंह क्षेत्र असे नाव मिळाले. 2016 ते 2022 दरम्यान काळ्या ग्रॅनाइटमध्ये मंदिराची मोठ्या प्रमाणावर पुनर्बांधणी करण्यात आली आणि मार्च 2022 मध्ये ते भाविकांसाठी पुन्हा खुले झाले.
భద్రాచలం శ్రీ సీతారామచంద్రస్వామి దేవస్థానం
भद्राचलम, भद्राद्री कोत्तगुडेम जिल्हा
देवता: सीता आणि लक्ष्मणांसह श्रीराम
सण: श्रीरामनवमी (सीताराम कल्याणम), वैकुंठ एकादशी
गोदावरीच्या काठावर असलेले हे मंदिर कंचर्ल गोपन्ना (भक्त रामदासू) यांच्याशी अतिशय जवळून संबंधित आहे. ते 17व्या शतकात गोलकोंडा सल्तनतीतील महसूल अधिकारी होते आणि मंदिर बांधण्याचे किंवा त्याचा जीर्णोद्धार करण्याचे श्रेय त्यांना दिले जाते. लोकपरंपरेनुसार या खर्चामुळे त्यांना कैद करण्यात आले आणि तुरुंगातच त्यांनी आपली प्रसिद्ध भक्तिगीते रचली. मात्र, इतिहासकारांच्या मते या कथनांमध्ये भिन्नता आहे.
రామప్ప దేవాలయం
पालमपेट, मुलुगु जिल्हा
देवता: रुद्रेश्वर (शिव)
सण: महाशिवरात्र
काकतीय राजवंशाच्या काळात तेराव्या शतकाच्या सुरुवातीला बांधलेले हे मंदिर त्याच्या शिल्पकाराच्या—रामप्पाच्या—नावानेच अधिक ओळखले जाते, हे त्याचे वैशिष्ट्य आहे. वाळूच्या दगडातील कोरीवकाम, शिखरासाठी वापरलेल्या पाण्यावर तरंगणाऱ्या हलक्या विटा आणि नर्तिकांच्या शिल्पांनी सजलेले आधारकंस यांमुळे 2021 मध्ये त्याचा युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत समावेश झाला.
వెయ్యి స్తంభాల గుడి
हनमकोंडा, हनमकोंडा जिल्हा
देवता: शिव, विष्णू आणि सूर्य (तीन गर्भगृहांचे त्रिकूटालय)
सण: महाशिवरात्र
ताऱ्याच्या आकाराचे हे काकतीय मंदिर परंपरेने राजा रुद्रदेव यांनी बांधलेले मानले जाते आणि त्याचा काळ अनेकदा साधारण इ.स. 1163 असा सांगितला जातो; मात्र नेमक्या कालखंडाबद्दल स्रोतांमध्ये मतभेद आहेत. भरगच्च कोरीवकाम असलेल्या खांबांच्या मंडपामुळे मंदिराला हे लोकप्रिय नाव मिळाले असून, एकसंध दगडात घडवलेला नंदी शिवाच्या गर्भगृहासमोर आहे.
ज्योतिषाशी संबंध: याच्या तीन गर्भगृहांपैकी एक सूर्याला समर्पित आहे; येथे शिव आणि विष्णूंसोबत सूर्याचीही पूजा केली जाते.
ত্রিপুরা সুন্দরী মন্দির
उदयपूर, गोमती जिल्हा
देवता: त्रिपुरसुंदरी (त्रिपुरेश्वरी), तसेच चंडीची छोटी मूर्ती
सण: दिवाळी मेळा
राजा धन्य माणिक्य यांनी साधारण 1501 मध्ये बंगाली एकरत्न शैलीत स्थापन केलेले हे मंदिर 51 शक्तिपीठांपैकी एक मानले जाते. कासवाच्या आकाराच्या टेकडीवर उभे असल्यामुळे त्याला कूर्मपीठ हे नाव मिळाले. जवळच्या कल्याणसागर तलावात कासवे असून भाविक त्यांना खाऊ घालतात.
ঊনকোটি
कैलाशहरजवळ, ऊनकोटी जिल्हा
देवता: शिव (ऊनकोटीश्वर काळभैरव) आणि खडकात कोरलेल्या इतर देवता
सण: अशोकाष्टमी जत्रा (एप्रिल)
शैलीच्या आधारे साधारण सातव्या ते नवव्या शतकातील मानला जाणारा हा कातळशिल्पांनी भरलेला डोंगरउतार आहे. येथे सुमारे 30 फूट उंचीचे शिवमस्तक प्रमुख असून, त्यासोबत दुर्गा, गणेश आणि नंदी यांच्या मूर्ती आहेत. या नावाचा अर्थ ‘एक कोटीला एक कमी’ असा असून, ते दगडात रूपांतरित झालेल्या देवांच्या आख्यायिकेवरून पडले आहे. हे स्थळ भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाने संरक्षित केले आहे.
काशी विश्वनाथ मंदिर
वाराणसी
देवता: विश्वनाथ, म्हणजे विश्वाचे स्वामी, या रूपातील शिव (एक ज्योतिर्लिंग)
सण: महाशिवरात्र, रंगभरी एकादशी, देव दिवाळी (कार्तिक पौर्णिमा)
बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेले हे मंदिर वाराणसीत आहे. वाराणसी हे जगातील सर्वांत जुन्या व आजही वस्ती असलेल्या शहरांपैकी एक तसेच हिंदू विद्येचे श्रद्धास्थान मानले जाते. शतकानुशतके हे मंदिर अनेकदा उद्ध्वस्त होऊन पुन्हा बांधले गेले; सध्याचे मंदिर इंदूरच्या मराठा राणी अहिल्याबाई होळकर यांनी 1780 मध्ये बांधले.
ज्योतिषाशी संबंध: वाराणसीत महाराजा जयसिंह दुसरे यांनी 1737 मध्ये बांधलेली उघड्या डोळ्यांनी निरीक्षण करता येणारी वेधशाळा (जंतर मंतर) देखील आहे. स्थानिक वेळ, तसेच सूर्य, तारे आणि ग्रह यांची स्थाने मोजण्यासाठी व ग्रहणांचे गणित करण्यासाठी ही वेधशाळा बांधली होती.
बाँके बिहारी मंदिर
वृंदावन, मथुरा जिल्हा
देवता: बांके बिहारी, राधा आणि कृष्ण यांचे एकरूप
सण: जन्माष्टमी, होळी, शरद पौर्णिमा
वृंदावनातील निधिवन येथे संत-संगीतकार स्वामी हरिदास यांनी या मूर्तीची प्रथम पूजा केली. साधारण 1864 मध्ये सध्याचे मंदिर बांधल्यानंतर मूर्ती येथे आणण्यात आली. देवता सुंदर त्रिभंग मुद्रेत उभी असून, मंदिरातील जिव्हाळ्याच्या आणि उत्सवी पूजापद्धतीसाठी हे मंदिर प्रसिद्ध आहे.
विंध्यवासिनी मंदिर
विंध्याचल, मिर्झापूर जिल्हा
देवता: विंध्यवासिनी, दुर्गेचे एक रूप
सण: नवरात्र, कजरी उत्सव
विंध्याचल येथे गंगेच्या काठी असलेले हे मंदिर शक्तिपीठांपैकी एक मानले जाते. त्याच्या नावाचा अर्थ विंध्य पर्वतरांगांत वास करणारी देवी असा आहे. जवळची अष्टभुजा देवी आणि काली खोह ही मंदिरे मिळून पारंपरिक तीर्थयात्रेचा मार्ग पूर्ण होतो.
केदारनाथ मंदिर
केदारनाथ, रुद्रप्रयाग जिल्हा
देवता: शिव (बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक)
सण: कपाट उघडण्याचा सोहळा (साधारण अक्षय तृतीयेला), कपाट बंद करण्याचा सोहळा (साधारण कार्तिकात)
गढवाल हिमालयात उंचावर, मंदाकिनी नदीजवळ वसलेल्या केदारनाथला गौरीकुंडपासून सुमारे 17 किमीची पायपीट करून जावे लागते. येथे पहिले मंदिर पांडवांनी बांधले, अशी आख्यायिका आहे. हवामानामुळे हिवाळ्यात देवतेची मूर्ती उखीमठ येथे नेली जाते.
बद्रीनाथ मंदिर
बद्रीनाथ, चमोली जिल्हा
देवता: बद्रीनारायण रूपातील विष्णू
सण: कपाट उघडणे (एप्रिल-मे), जन्माष्टमी
चार धामांपैकी एक आणि वैष्णव परंपरेतील 108 दिव्य देशांपैकी एक असलेल्या या मंदिरात विष्णूची काळ्या दगडातील लहान मूर्ती आहे. अनेक हिंदू ही मूर्ती स्वयंभू मानतात. मंदिर दरवर्षी सुमारे सहा महिने, एप्रिलच्या अखेरीपासून नोव्हेंबरच्या सुरुवातीपर्यंत, खुले असते.
गंगोत्री मंदिर
गंगोत्री, उत्तरकाशी जिल्हा
देवता: गंगा देवी
सण: अक्षय तृतीया (कपाट पुन्हा उघडणे), गंगा दसरा, दिवाळी (कपाट बंद करणे)
गंगेचा उगमप्रवाह मानल्या जाणाऱ्या भागीरथी नदीकाठी सुमारे 3,200 मीटर उंचीवर वसलेली गंगोत्री उत्तराखंडमधील चार धामांपैकी एक आहे. शिवाने आपल्या जटांमधून गंगा नदीला पृथ्वीवर सोडले, तेव्हा गंगा येथे अवतरली, अशी हिंदू आख्यायिका आहे.
দক্ষিণেশ্বর কালী মন্দির
दक्षिणेश्वर, कोलकाता
देवता: भवतारिणी, कालीचे एक रूप
सण: काली पूजा, स्नानयात्रा (प्राणप्रतिष्ठेचा वर्धापनदिन), कल्पतरू दिन
राणी रासमणी यांनी 1847 ते 1855 दरम्यान हुगळी नदीच्या पूर्व तीरावर हे नवरत्न शैलीतील मंदिर बांधले. त्याच परिसरात बारा शिवमंदिरे आणि एक राधाकृष्ण मंदिरही आहे. येथे पुजारी म्हणून सेवा करणारे श्रीरामकृष्ण आणि मंदिरात वास्तव्य करणाऱ्या शारदादेवी यांच्याशी हे मंदिर जवळून जोडलेले आहे.
কালীঘাট কালী মন্দির
कालीघाट, कोलकाता
देवता: काली
सण: काली पूजा, दुर्गापूजा, पोइला बैशाख
51 शक्तिपीठांपैकी एक असलेल्या कालीघाट येथे सतीच्या उजव्या पायाची बोटे पडली, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. पंधराव्या आणि सतराव्या शतकांतील ग्रंथांतही या देवस्थानाचा उल्लेख आढळतो. बंगालमधील आटचाला शैलीतील सध्याची वास्तू सबर्ण रायचौधुरी घराण्याच्या आश्रयाने 1809 मध्ये पूर्ण झाली.
তারাপীঠ
रामपूरहाटजवळ, बीरभूम जिल्हा
देवता: तारा
सण: कौशिकी अमावास्या, काली पूजा
द्वारका नदीकाठी वसलेले हे मंदिरनगर शाक्त आणि तांत्रिक उपासनेचे विख्यात केंद्र आहे. येथे तारादेवीचे मंदिर स्मशानभूमीच्या शेजारी आहे. एकोणिसाव्या शतकातील संत बामाखेपा यांच्याशी हे स्थान जवळून जोडलेले आहे. बामाखेपा येथे उपासना करत असत आणि त्यांचा आश्रम जवळच आहे. बंगालमधून तसेच इतर ठिकाणांहूनही वर्षभर यात्रेकरू येथे येतात.
बेटांवरील उपासनास्थळे मुख्यतः एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून येथे स्थायिक झालेल्या समाजांनी स्थापन केली. त्यांपैकी फारच थोड्यांची सार्वजनिक संदर्भस्रोतांमध्ये नोंद आहे; बेटांवरील मूळनिवासी लोकांच्या स्वतःच्या पवित्र परंपरा सार्वजनिक तीर्थस्थळांच्या स्वरूपात उपलब्ध नाहीत.
पोर्ट ब्लेअर (श्री विजयपुरम), दक्षिण अंदमान
देवता: मुरुगन
सण: वर्षभरातील प्रमुख हिंदू सण
द्रविड शैलीत बांधलेले आणि 1920 च्या दशकाच्या उत्तरार्धापासून 1930 च्या दशकाच्या सुरुवातीपर्यंतच्या काळात पूर्ण झालेले हे मंदिर वसाहतकालीन प्रशासनातील तमिळ कर्मचाऱ्यांच्या उपासनेतून उभे राहिले. स्वातंत्र्यपूर्व काळात त्याची सुरुवात रॉस बेटावर झाली आणि स्वातंत्र्यानंतर ते पोर्ट ब्लेअरला हलवण्यात आले, असे सांगितले जाते. त्याची रचना चेन्नईतील कंदकोट्टम मंदिराच्या धर्तीवर आहे. हे बेटांवरील प्रमुख हिंदू तीर्थक्षेत्र आहे.
चंदीगड हे नियोजित आधुनिक शहर आहे. या परिसरातील सर्वांत प्रसिद्ध देवस्थाने, माता मनसा देवी आणि चंडी मंदिर, केंद्रशासित प्रदेशाच्या अगदी बाहेर हरियाणाच्या पंचकुला जिल्ह्यात आहेत आणि ती हरियाणाखाली दिली आहेत. केंद्रशासित प्रदेशाच्या हद्दीतील केवळ एका देवस्थानाची विश्वसनीय स्रोतातून नोंद करता आली.
मणी माजरा, चंदीगड · शीख
देवता: गुरू ग्रंथ साहिब
सण: गुरू गोविंदसिंह गुरुपर्व
सीमेपलीकडील मनसा देवी मंदिरापासून सुमारे एक किलोमीटर अंतरावर, मणी माजरा येथे असलेला हा गुरुद्वारा गुरू गोविंदसिंह यांच्या येथील मुक्कामाचे स्मरण करून देतो. शीख परंपरेनुसार, सतराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात अनपूर्णा नावाच्या एका भक्ताच्या विनंतीवरून गुरू येथे आले आणि त्यांनी या ठिकाणी ध्यान केले.
या लहान केंद्रशासित प्रदेशात चांगली नोंद असलेली पवित्र स्थळे कमी आहेत; खाली दिलेली दोन्ही स्थळे दीव बेटावर आहेत. येथील वारशात पोर्तुगीजकालीन चर्चचाही समावेश आहे.
फुदम गाव, दीवजवळ
देवता: गंगेश्वर रूपातील शिव
सण: महाशिवरात्र
समुद्रकिनाऱ्यावरील या देवस्थानात खडकांमध्ये पाच शिवलिंगे आहेत. लाटांचे पाणी त्यांच्यावरून जाते आणि भरतीच्या वेळी ती जवळजवळ पाण्याखाली जातात. वनवासात शिवाची उपासना करताना पांडवांनी ही शिवलिंगे स्थापन केली, अशी स्थानिक परंपरा आहे.
दीव · ख्रिस्ती
देवता: संत पॉल आणि निष्कलंक गर्भधारणेची माता मरिया यांना समर्पित
सण: नाताळ, ईस्टर
सोळाव्या शतकात दीव पोर्तुगीजांच्या ताब्यात आल्यानंतर त्यांनी हे चर्च बांधले. बेटावरील पोर्तुगीजकालीन तीन चर्चपैकी संत पॉल चर्च एक असून ते आजही वापरात आहे. बारीकसारीक तपशिलांनी सजलेला त्याचा बरोक शैलीतील दर्शनी भाग भारतातील या प्रकारच्या उत्कृष्ट नमुन्यांपैकी एक मानला जातो.
लक्ष्मीनारायण मंदिर
नवी दिल्ली
देवता: लक्ष्मी आणि नारायण (विष्णू)
सण: जन्माष्टमी, दिवाळी
उद्योगपती जुगलकिशोर बिर्ला यांनी 1933 ते 1939 या काळात हे मंदिर बांधले. मंदिर सर्व जातींच्या लोकांसाठी खुले असावे, या अटीवर महात्मा गांधींनी त्याचे उद्घाटन केले. ओडिशाच्या स्थापत्यशैलीचा प्रभाव असलेल्या या मंदिरात शिव, गणपती, हनुमान आणि बुद्ध यांचीही देवळे आहेत.
स्वामीनारायण अक्षरधाम
पूर्व दिल्ली, नोएडा सीमेच्या जवळ
देवता: स्वामिनारायण
सण: दिवाळी आणि अन्नकूट, स्वामिनारायण जयंती
बीएपीएस स्वामिनारायण संस्थेने बांधलेले आणि 2005 मध्ये खुले झालेले हे विशाल मंदिरसंकुल पारंपरिक हिंदू स्थापत्यकला आणि कारागिरीचे दर्शन घडवते. मध्यवर्ती देवस्थानाभोवती स्वामिनारायणांच्या जीवनावरील प्रदर्शनदालने, बागा आणि जलप्रदर्शन आहे.
कालकाजी मंदिर
कालकाजी, दक्षिण दिल्ली
देवता: काली (कालका देवी)
सण: नवरात्र
या देवीच्या देवस्थानावरूनच आसपासच्या कालकाजी परिसराला हे नाव मिळाले. मंदिर फार प्राचीन असल्याचे मानले जाते; मात्र आजही टिकून असलेले त्याचे सर्वांत जुने भाग अठराव्या शतकातील आहेत. मुख्य वास्तू 1764 पूर्वीची नाही आणि त्यानंतरच्या दशकांत स्थानिक व्यापाऱ्यांनी त्यात खोल्या जोडल्या.
गुरुद्वारा बंगला साहिब
कनॉट प्लेस, नवी दिल्ली · शीख
देवता: गुरू ग्रंथ साहिब
सण: गुरू हरकृष्ण गुरुपर्व, गुरू नानक गुरुपर्व
एकेकाळी आमेरचे राजा जयसिंह पहिले यांचा बंगला असलेले हे ठिकाण आठवे शीख गुरू, गुरू हरकृष्ण, यांच्या वास्तव्याशी संबंधित आहे. 1783 मध्ये सरदार बघेलसिंह यांनी येथे देवस्थानाची पुनर्बांधणी केली. सोनेरी घुमट आणि पवित्र सरोवर यांसाठी हे ठिकाण प्रसिद्ध आहे.
त्रिकूट पर्वत, कटरा (रियासी जिल्हा)
देवता: महाकाली, महालक्ष्मी आणि महासरस्वती या तिन्ही देवींचे एकत्रित रूप मानली जाणारी वैष्णोदेवी
सण: नवरात्र, दिवाळी
त्रिकूट पर्वतावर सुमारे 1,500 मीटर उंचीवर हे गुहा-मंदिर आहे. कटऱ्याहून लांबचा चढाचा प्रवास करून येथे पोहोचावे लागते. भारतातील सर्वाधिक भाविक भेट देणाऱ्या हिंदू तीर्थक्षेत्रांपैकी हे एक असून, दरवर्षी येथे अनेक दशलक्ष यात्रेकरू येतात. 1986 पासून श्री माता वैष्णोदेवी श्राइन बोर्ड या मंदिराचे व्यवस्थापन पाहत आहे.
पहलगाम तहसील, अनंतनाग जिल्हा
देवता: नैसर्गिकरीत्या तयार होणाऱ्या हिमलिंगाच्या रूपात पूजले जाणारे शिव
सण: अमरनाथ यात्रा (श्रावण महिना, जुलै-ऑगस्ट)
जवळपास 3,900 मीटर उंचीवर असलेली ही हिमालयातील गुहा उन्हाळ्यातील थोड्या काळापुरतीच यात्रेकरूंसाठी खुली असते. अमरेश्वर यात्रेचा उल्लेख नीलमत पुराण आणि कल्हणांनी बाराव्या शतकात लिहिलेल्या राजतरंगिणीसारख्या काश्मिरी ग्रंथांत आढळतो. त्यामुळे या यात्रेला दीर्घ आणि लिखित इतिहास लाभला आहे.
ज्योतिषाशी संबंध: चंद्राच्या कलांनुसार हिमलिंग वाढते आणि घटते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे; यात्रेचा काळ श्रावण या चांद्र महिन्यानुसार ठरवला जातो.
जम्मू
देवता: राम (रघुनाथ)
सण: रामनवमी, दिवाळी
डोग्रा शासक महाराजा गुलाबसिंह यांनी 1835 मध्ये या मंदिरसमूहाचे बांधकाम सुरू केले आणि त्यांचे पुत्र रणबीरसिंह यांनी 1860 मध्ये ते पूर्ण केले. सात मंदिरांच्या या संकुलाची शिखरे सोन्याने मढवलेली आहेत. येथील ग्रंथालयात हजारो हस्तलिखिते असून, त्यात शारदा लिपीतील संस्कृत ग्रंथांचा उल्लेखनीय संग्रहही आहे.
झबरवान टेकडी, श्रीनगर
देवता: शिव
सण: हेरथ (महाशिवरात्र)
श्रीनगर खोऱ्याच्या तळापासून सुमारे 300 मीटर उंचीवर असलेले हे दगडी मंदिर शहर आणि दल सरोवराचे विहंगम दृश्य दाखवते. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाच्या अखत्यारीतील हे केंद्र-संरक्षित स्मारक आहे. काश्मिरी हिंदू विशेषतः हेरथच्या दिवशी — म्हणजे महाशिवरात्रीच्या काश्मिरी पर्वणीला — येथे दर्शनासाठी येतात.
लडाखमधील सर्वांत प्रसिद्ध पवित्र स्थळे तिबेटी बौद्ध मठ (गोंपा) आहेत.
हेमिस, लेहजवळ · बौद्ध
देवता: पद्मसंभव (गुरू रिंपोछे) आणि बुद्ध; द्रुकपा परंपरा
सण: हेमिस त्सेचू (पद्मसंभवांच्या सन्मानार्थ मुखवटा-नृत्याचा उत्सव, साधारण जूनमध्ये)
हेमिस गोंपा द्रुकपा परंपरेशी संबंधित असून लेहपासून सुमारे 45 किमी अंतरावर सिंधू नदीच्या काठी आहे. येथे पूर्वीपासून एक मठ होता; 1672 मध्ये लडाखी राजा सेंगे नामग्याल यांच्या काळात त्याची पुनर्स्थापना झाली. याच्या प्रांगणात चौऱ्याऐंशी महासिद्धांच्या चित्रांचे दालन आहे.
थिकसे, लेहच्या पूर्वेस सुमारे 19 किमी · बौद्ध
देवता: मैत्रेय बुद्ध (मुख्य मूर्ती); गेलुग पंथ
सण: गुस्तोर विधी (तिबेटी कालगणनेतील नववा महिना, ऑक्टोबर-नोव्हेंबर)
डोंगरमाथ्यावर वसलेल्या गेलुग पंथाच्या या बारा मजली संकुलाची तुलना अनेकदा ल्हासा येथील पोताला राजवाड्याशी केली जाते. त्सोंगखापा यांच्या शिष्यांनी पंधराव्या शतकात केलेल्या स्थापनेपर्यंत त्याचा इतिहास मागे जातो. दलाई लामांच्या 1970 मधील भेटीच्या स्मरणार्थ बांधलेल्या मैत्रेय मंदिरात सुमारे 15 मीटर उंच मूर्ती आहे.
डिस्किट, नुब्रा खोरे · बौद्ध
देवता: मुकुटधारी बुद्ध (चो रिनपोछे); गेलुग पंथ
सण: दोसमोचे (फेब्रुवारी)
नुब्रा खोऱ्यातील सर्वांत जुना आणि सर्वांत मोठा मठ म्हणून डिस्किटची ओळख आहे. परंपरेनुसार त्सोंगखापा यांच्या एका शिष्याने चौदाव्या शतकात त्याची स्थापना केली असे मानले जाते. हा थिकसेचा उपमठ असून, परिसरातील मुलांसाठी येथे एक शाळाही चालवली जाते.
लक्षद्वीपची लोकसंख्या बहुसंख्य मुस्लिम आहे आणि या बेटांवर व्यापकपणे नोंदलेली हिंदू मंदिरे नाहीत. येथील सर्वांत चांगल्या प्रकारे नोंदलेला पवित्र वारसा म्हणजे ऐतिहासिक मशिदी. त्या येथे आदरपूर्वक नमूद केल्या आहेत; त्यांचा ज्योतिषाशी कोणताही संबंध नाही.
कवरत्ती · इस्लामी
देवता: मशीद; येथे शेख मोहम्मद कासिम यांची कबर आहे
सण: ईद उल-फित्र, ईद उल-अजहा
कवरत्तीवरील ही सतराव्या शतकातील मशीद शेख मोहम्मद कासिम यांच्याशी संबंधित मानली जाते; आवारातील त्यांच्या कबरीला बेटवासीय अत्यंत श्रद्धेने मानतात. एकाच वाहून आलेल्या लाकडाच्या ओंडक्यातून कोरलेले असल्याचे सांगितले जाणारे नक्षीदार छत आणि कोरीव खांब यांसाठी ही मशीद प्रसिद्ध आहे. तसेच, आवारातील विहिरीचे पाणी रोगनिवारक असल्याची भाविकांची श्रद्धा आहे.
आंद्रोत · इस्लामी
देवता: मशीद; येथे संत उबैदुल्ला यांचा मकबरा आहे
सण: ईद उल-फित्र, ईद उल-अजहा
आंद्रोत हे इस्लाम स्वीकारणारे पहिले बेट असल्याचे वर्णन केले जाते. येथील जुमा मशीद संत उबैदुल्ला यांचे समाधिस्थान म्हणून श्रद्धेचे स्थान मानली जाते. त्यांनी संपूर्ण लक्षद्वीपमध्ये इस्लामचा प्रचार केला आणि याच बेटावर त्यांचे निधन झाले, अशी श्रद्धा आहे.
तिरुनळ्ळारचे शनि मंदिर असलेले कारैकल हा पुदुच्चेरी केंद्रशासित प्रदेशाचा एक जिल्हा आहे.
மணக்குள விநாயகர் கோவில்
पुदुच्चेरी
देवता: गणेश (मनकुळ विनायगर)
सण: विनायक चतुर्थी, विजयादशमीची सुवर्णरथ मिरवणूक
समुद्रकिनाऱ्याजवळचे हे गणेशमंदिर पुदुच्चेरीतील फ्रेंच वसाहतीच्या स्थापनेपूर्वीचे आहे. फ्रेंच काळात हे मंदिर हटवण्याचे प्रयत्न झाल्याची नोंद आहे; मात्र स्थानिकांच्या तीव्र विरोधानंतर ते प्रयत्न थांबवण्यात आले. आजही हे शहरातील सर्वाधिक लोकप्रिय देवस्थान असून 2015 मध्ये त्याचे नूतनीकरण करण्यात आले.
திருநள்ளாறு தர்ப்பாரண்யேசுவரர் கோயில்
तिरुनळ्ळार, कारैकल जिल्हा
देवता: दर्भारण्येश्वर (शिव) आणि प्राणेश्वरी (पार्वती), तसेच शनीचे देवस्थान
सण: शनि पेयर्ची, महाशिवरात्र
संबंदर आणि अप्पर यांच्या सातव्या शतकातील तेवारम स्तोत्रांमध्ये गौरविलेले हे शिवमंदिर आहे. परंपरेनुसार, मंदिराच्या नळ तीर्थ या तलावात स्नान केल्यानंतर राजा नळ शनीच्या पीडेतून मुक्त झाला. या मंदिराची देखभाल पुदुच्चेरी सरकारचा हिंदू धार्मिक संस्था विभाग करतो.
ज्योतिषाशी संबंध: नवग्रह मंदिरांमधील शनीचे हे सर्वश्रेष्ठ देवस्थान आहे. साधारण दर अडीच वर्षांनी शनि नव्या राशीत प्रवेश करतो; या राशिबदलानिमित्त होणाऱ्या शनि पेयर्चीच्या वेळी भाविकांची प्रचंड गर्दी होते. पूजेपूर्वी भाविक नळ तीर्थात स्नान करतात.
कुंभकोणमच्या परिसरातील नऊ मंदिरे; प्रत्येक मंदिराचा संबंध परंपरेनुसार एका नवग्रहाशी जोडला जातो. भाविक अनेकदा एकाच यात्रेत नऊही मंदिरांना भेट देतात.
சூரியனார் கோவில்
सूर्यनार कोविल, आडुतुरैजवळ, तंजावूर जिल्हा
देवता: उषा आणि प्रत्युषा या पत्नींसह सूर्यनार (सूर्य)
कुलोत्तुंग चोळ पहिला याच्या कारकिर्दीत अकराव्या शतकात बांधलेले हे नऊ मंदिरांपैकी एकमेव असे मंदिर आहे, जिथे शिव नव्हे तर स्वतः ग्रहदेवताच मुख्य देवता आहे. येथे इतर सर्व ग्रहदेवतांची देवस्थानेही आहेत.
திங்களூர் கைலாசநாதர் கோயில்
तिंगळूर, तंजावूर जिल्हा
देवता: कैलासनाथर (शिव) आणि चंद्राचे देवस्थान
परंपरेनुसार येथे शिवाची उपासना केल्यानंतर चंद्राला आपली कांती पुन्हा प्राप्त झाली. अप्पर यांचे भक्त असलेले नायनार संत अप्पूदी अडिगळ यांच्याशीही हे मंदिर संबंधित आहे.
வைத்தீஸ்வரன் கோயில்
वैदीश्वरनकोविल, मयिलाडुतुरै जिल्हा
देवता: वैद्यनाथस्वामी (रोगनिवारक रूपातील शिव) आणि थैयल नायकी, तसेच अंगारकाचे देवस्थान
येथे शिवाची दिव्य वैद्य म्हणून उपासना केली जाते आणि भाविक सिद्धामृतम् कुंडात स्नान करतात. पूर्वेकडील प्रवेशद्वाराजवळ अंगारकाचे (मंगळाचे) देवस्थान आहे; मंदिराची देखभाल धर्मपुरम् आधीनम् संस्थेकडून केली जाते.
திருவெண்காடு சுவேதாரண்யேசுவரர் கோயில்
तिरुवेंकाडु, मयिलाडुतुरै जिल्हा
देवता: श्वेतारण्येश्वर (शिव) आणि ब्रह्मविद्यांबिका, तसेच बुधाचे देवस्थान
तेवारम् स्तोत्रांत गौरवलेले हे मंदिर तीन पवित्र कुंडांसाठी आणि शिवाच्या उग्र अघोर रूपासाठी प्रसिद्ध आहे. वाणी व विद्येशी संबंधित बुधाचे देवस्थान बाह्य प्राकारात आहे.
ஆலங்குடி ஆபத்சகாயேசுவரர் கோயில்
आलंगुडी, तिरुवारूर जिल्हा
देवता: आपत्सहायेश्वर (शिव) आणि एलवार्कुळली, तसेच दक्षिणामूर्तीच्या रूपातील गुरूचे देवस्थान
गुरुस्थळ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या मंदिराचे नाव शिवाने विश्वविष प्राशन केल्याच्या आख्यायिकेशी संबंधित आहे. मूळ देवस्थान चोळांच्या काळातील, तर सध्याची वास्तू सोळाव्या शतकातील नायक काळातील असल्याचे मानले जाते.
கஞ்சனூர் அக்கினீஸ்வரர் கோயில்
कंजनूर, तंजावूर जिल्हा
देवता: अग्नीश्वर (शिव) आणि कर्पकांबिका, तसेच शुक्राचे देवस्थान
मध्ययुगीन चोळांनी बांधलेल्या या मंदिराचे नंतर विजयनगरच्या राज्यकर्त्यांनी नूतनीकरण केले. स्थानिक श्रद्धेनुसार शुक्र शिवलिंगातच वास करतो; म्हणून मुख्य देवतेची शुक्र म्हणून उपासना केली जाते.
திருநள்ளாறு தர்ப்பாரண்யேசுவரர் கோயில்
तिरुनळ्ळार, कारैकल जिल्हा (पुदुच्चेरी केंद्रशासित प्रदेश)
देवता: दर्भारण्येश्वर (शिव) आणि प्राणेश्वरी, तसेच शनीचे देवस्थान
नऊ मंदिरांपैकी तमिळनाडूबाहेर असलेले हे एकमेव मंदिर पुदुच्चेरीच्या कारैकल भागात आहे. साधारण दर अडीच वर्षांनी होणारे शनीचे राशिपरिवर्तन, म्हणजेच शनि पेयर्ची, हा येथील सर्वांत मोठा उत्सव आहे.
திருநாகேசுவரம் நாகநாதசுவாமி கோயில்
तिरुनागेश्वरम्, कुंभकोणमजवळ, तंजावूर जिल्हा
देवता: नागनाथस्वामी (शिव) आणि गिरिगुजांबिका, तसेच राहूचे देवस्थान
चोळकालीन हे मंदिर परंपरेने आदित्य चोळ प्रथम यांच्याशी संबंधित मानले जाते. दररोजच्या राहू अभिषेकावेळी मूर्तीवरून वाहताना दूध निळे होते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे; साधारण दर अठरा महिन्यांनी येथे राहू पेयर्ची साजरी केली जाते.
கீழப்பெரும்பள்ளம் நாகநாதர் கோயில்
कीळपेरुंपळ्ळम्, पूंपुहारजवळ, मयिलाडुतुरै जिल्हा
देवता: नागनाथस्वामी (शिव) आणि सौंदरनायकी, तसेच केतूचे देवस्थान
येथे केतूला काळ्या ग्रॅनाइटमधील मूर्तीत शिवाची उपासना करताना दाखवले आहे. सध्याची दगडी वास्तू सोळाव्या शतकातील नायक काळातील असून हे स्थळ चोळांच्या काळापासून अस्तित्वात असल्याचे मानले जाते.
ज्योतिष पारंपरिक मार्गदर्शन म्हणून दिले जाते. ती हमी नाही आणि तज्ज्ञांच्या व्यावसायिक सल्ल्याला पर्यायही नाही. आमचे अस्वीकरण वाचा.
अचूकता, संयम आणि आधुनिक दृष्टिकोन यांसह सादर केलेले पारंपरिक ज्योतिष.