आयुष्याचे ऋतू
ज्योतिषातील सर्वांत वैशिष्ट्यपूर्ण संकल्पनांपैकी एक म्हणजे दशा—एखादा ग्रह विशिष्ट काळासाठी जीवनात प्रमुख भूमिका बजावतो तो कालखंड. जसे वर्ष ऋतूंमधून पुढे सरकते, तसे आयुष्यही ग्रहांच्या वेगवेगळ्या पर्वांमधून पुढे जाते, असे मानले जाते. प्रत्येक पर्वात काही विशिष्ट विषय ठळकपणे समोर येतात.
पराशरांनी अनेक दशापद्धतींचे वर्णन केले आहे; त्यांपैकी सर्वाधिक वापरली जाणारी पद्धत म्हणजे विंशोत्तरी दशा. विंशोत्तरीचा अर्थ ‘एकशे वीस’ असा असून, या चक्राचा एकूण कालावधी 120 वर्षांचा असतो.
नऊ दशा
नऊ ग्रहांपैकी प्रत्येक ग्रह ठरावीक कालावधीच्या एका महादशेचा स्वामी असतो. त्यांचा क्रम नेहमी एकच असतो:
- केतू: 7 वर्षे
- शुक्र: 20 वर्षे
- सूर्य: 6 वर्षे
- चंद्र: 10 वर्षे
- मंगळ: 7 वर्षे
- राहू: 18 वर्षे
- गुरू: 16 वर्षे
- शनि: 19 वर्षे
- बुध: 17 वर्षे
या सर्व कालावधींची बेरीज 120 वर्षे होते. प्रत्येक दशा अनुभवण्याइतके आयुष्य फार थोड्या लोकांना लाभते; त्यामुळे आपल्यापैकी बहुतेक जण आयुष्यात पाच किंवा सहा महादशा अनुभवतात.
तुमचे दशाचक्र कुठून सुरू होते
तुमच्या दशाचक्राचा आरंभ चंद्रावरून ठरतो: तुमच्या जन्मनक्षत्राच्या स्वामीची महादशा सर्वप्रथम येते. उदाहरणार्थ, चंद्राच्याच स्वामित्वाखालील हस्त नक्षत्रात चंद्र असेल, तर तुमच्या आयुष्याची सुरुवात चंद्राच्या महादशेने होते. त्यानंतर चक्र वर दिलेल्या क्रमाने पुढे चालू राहते.
पहिल्या महादशेच्या अगदी सुरुवातीपासून तुमचे दशाचक्र सुरू होणे क्वचितच घडते. जन्माच्या वेळी चंद्राने आपल्या नक्षत्राचा, समजा, तीन-चतुर्थांश भाग आधीच पार केला असेल, तर त्या महादशेचा फक्त उरलेला एक-चतुर्थांश भाग शिल्लक राहतो. याला जन्मकालीन दशाशेष म्हणतात. चंद्राचा अचूक अंश, आणि म्हणून जन्मवेळ, महत्त्वाची असण्याचे हे एक कारण आहे.
दशेच्या आतल्या दशा
प्रत्येक महादशेचे नऊ अंतर्दशांमध्ये विभाजन होते — प्रत्येक ग्रहासाठी एक. महादशेच्या स्वामीच्याच अंतर्दशेने सुरुवात होते आणि पुढच्या अंतर्दशा त्याच क्रमाने येतात. त्यांचे कालावधी प्रमाणानुसार ठरतात. 20 वर्षांच्या शुक्र महादशेत शुक्राची अंतर्दशा 20 × 20 / 120 = 3 वर्षे 4 महिने चालते, तर सूर्याची अंतर्दशा 20 × 6 / 120 = 1 वर्ष चालते.
अंतर्दशांचे पुन्हा प्रत्यंतर्दशांमध्ये विभाजन करता येते, त्यामुळे काळाचा अधिकाधिक सूक्ष्म विचार करता येतो. व्यवहारात, महादशा एखाद्या जीवनपर्वाचा मुख्य विषय ठरवते, तर त्या विषयाचा कोणता भाग सध्या सक्रिय आहे, हे अंतर्दशा दाखवते.
दशेचा विचार कसा करावा
दशा एखाद्या ग्रहाचा सर्वसाधारण स्वभाव फक्त ‘सक्रिय’ करत नाही. तुमच्या स्वतःच्या कुंडलीत त्या ग्रहाचा अर्थ काय आहे, हे ज्योतिषी पाहतात:
- तो कोणत्या भावांचा स्वामी आहे आणि कोणत्या भावात स्थित आहे.
- त्याची राशी, बल आणि अवस्था (उच्च, नीच, स्वराशी इत्यादी).
- तो कोणत्या ग्रहांसोबत युतीत आहे किंवा कोणत्या ग्रहांची त्याच्यावर दृष्टी आहे.
- अंतर्दशेच्या स्वामी ग्रहाशी त्याचा संबंध कसा आहे.
म्हणून शनीची दशा एका व्यक्तीसाठी भक्कम कारकीर्द उभारण्याचा काळ, तर दुसऱ्यासाठी वेग कमी करून आयुष्य साधे करण्याचा काळ असू शकते. यांपैकी कोणताही काळ शिक्षा नसतो.
समतोल दृष्टी ठेवा
दशा बदलताना बहुतेकदा एखादी अचानक घटना घडत नाही; जीवनातील भर हळूहळू बदलल्यासारखा जाणवतो. मंदगती ग्रहांचे गोचर दशेच्या जोडीला अधिक तपशील पुरवते, म्हणून ज्योतिषी या दोन्हींचा एकत्र विचार करतात.
दशेच्या पानावर तुमची सध्याची महादशा आणि अंतर्दशा, त्या केव्हा संपतात आणि दशांचा संपूर्ण क्रम दिसतो. ‘सध्या काय महत्त्वाचे’ तुमच्या सध्याच्या दशेची आजच्या ग्रहस्थितीशी सांगड घालते.
