चंद्राची निवासस्थाने
चंद्राला राशिचक्राची एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास सुमारे 27.3 दिवस लागतात. प्राचीन भारतीय खगोलशास्त्रज्ञांनी त्याचा मार्ग 27 भागांत विभागला — चंद्राच्या प्रवासातील साधारण प्रत्येक दिवसासाठी एक भाग. हीच नक्षत्रे; त्यांना अनेकदा चंद्राची निवासस्थाने असेही म्हटले जाते. प्रत्येक नक्षत्राचे नाव आकाशात त्याची खूण असलेल्या एखाद्या ताऱ्यावरून किंवा तारकासमूहावरून ठेवलेले आहे.
प्रत्येक नक्षत्राचा विस्तार 13 अंश 20 कला असतो. त्यामुळे 27 नक्षत्रे मिळून 360 अंशांचे वर्तुळ पूर्ण होते. प्रत्येक नक्षत्राचे पुढे 3 अंश 20 कला असे चार चरण केले जातात. हे 108 चरण बारा राशींमध्ये अगदी अचूकपणे विभागले जातात—प्रत्येक राशीत नऊ चरण. भारतीय परंपरेत 108 या संख्येला विशेष महत्त्व असण्याचे हे एक कारण आहे.
27 नक्षत्रे, क्रमाने
- अश्विनी
- भरणी
- कृत्तिका
- रोहिणी
- मृगशीर्ष
- आर्द्रा
- पुनर्वसू
- पुष्य
- आश्लेषा
- मघा
- पूर्वा फाल्गुनी
- उत्तरा फाल्गुनी
- हस्त
- चित्रा
- स्वाती
- विशाखा
- अनुराधा
- ज्येष्ठा
- मूळ
- पूर्वाषाढा
- उत्तराषाढा
- श्रवण
- धनिष्ठा
- शततारका
- पूर्वा भाद्रपदा
- उत्तरा भाद्रपदा
- रेवती
हा क्रम मेष राशीच्या 0 अंशावर अश्विनी नक्षत्राने सुरू होतो आणि मीन राशीच्या शेवटच्या अंशावर रेवती नक्षत्राने संपतो. मुहूर्तशास्त्रात कधीकधी अभिजित हे 28वे नक्षत्र उत्तराषाढा आणि श्रवण यांच्या दरम्यान मानले जाते.
स्वामी आणि देवता
प्रत्येक नक्षत्राचा एक स्वामी ग्रह असतो. हे स्वामी नऊ ग्रहांच्या पुनरावृत्ती होणाऱ्या क्रमाने येतात: केतू, शुक्र, सूर्य, चंद्र, मंगळ, राहू, गुरू, शनि, बुध. त्यामुळे अश्विनी, मघा आणि मूळ यांचे स्वामी केतू आहेत; भरणी, पूर्वा फाल्गुनी आणि पूर्वाषाढा यांचे स्वामी शुक्र आहेत; आणि हाच क्रम संपूर्ण राशिचक्रात पुढे चालू राहतो.
प्रत्येक नक्षत्राची एक अधिष्ठात्री देवता आणि एक प्रतीक असते; त्यांवरून त्या नक्षत्राचे स्वरूप समजते. अश्विनीचा संबंध देववैद्य अश्विनीकुमारांशी आहे आणि तिचे प्रतीक घोड्याचे मस्तक आहे, जे वेग व नव्या सुरुवातीचे संकेत देते. पुष्याचा संबंध देवगुरू बृहस्पतींशी आहे आणि ते सर्वाधिक पोषक व शुभ नक्षत्रांपैकी एक मानले जाते.
तुमचे जन्मनक्षत्र
तुमचे जन्मनक्षत्र, म्हणजेच जन्मतारा, हे तुमच्या जन्माच्या वेळी चंद्र ज्या नक्षत्रात होता ते नक्षत्र होय. बाळाच्या नावाचे पहिले अक्षर निवडणे, विवाहासाठी कुंडल्या जुळवणे आणि एखाद्या दिवसाचे नक्षत्र तुमच्यासाठी वैयक्तिकरीत्या अनुकूल आहे का हे पाहणे अशा अनेक पारंपरिक पद्धतींमध्ये त्याचा उपयोग केला जातो. या शेवटच्या विचाराला ताराबल म्हणतात.
सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, तुमची विंशोत्तरी दशा कोणत्या ग्रहापासून सुरू होईल, हे तुमच्या जन्मनक्षत्राचा स्वामी ठरवतो. जन्माच्या वेळी चंद्र, चंद्राच्याच स्वामित्वाखालील रोहिणी नक्षत्रात असेल, तर तुमचे आयुष्य चंद्राच्या दशेने सुरू होते; शनीच्या स्वामित्वाखालील पुष्य नक्षत्रात असेल, तर शनीच्या दशेने. चंद्राने त्या नक्षत्रातील किती अंतर पार केले होते, यावरून पहिल्या दशेचा किती काळ शिल्लक राहतो, हे ठरते.
दैनंदिन जीवनातील नक्षत्रे
चंद्र दररोज साधारण एक नक्षत्र पार करतो, त्यामुळे प्रत्येक दिवसाचे एक नक्षत्र असते. हे पंचांगाच्या पाच अंगांपैकी एक आहे. प्रवास, समारंभ किंवा नवा उपक्रम सुरू करण्यापूर्वी कुटुंबे अनेकदा ते पाहतात, कारण परंपरेनुसार काही नक्षत्रे स्थिर मानली जातात आणि दीर्घकाळ टिकणाऱ्या कामांसाठी चांगली असतात, तर काही लघु मानली जातात आणि प्रवास किंवा शिक्षणासाठी अनुकूल असतात. तुमचे जन्मनक्षत्रही दर महिन्याला एकदा येते, आणि अनेक कुटुंबे वाढदिवस दिनदर्शिकेतील तारखेऐवजी नक्षत्रानुसार साजरा करतात; दक्षिण भारतात ही प्रथा आजही मोठ्या प्रमाणावर पाळली जाते.
कोणत्याही शहराचे किंवा गावाचे आजचे नक्षत्र तुम्ही मोफत पंचांग पानावर पाहू शकता.
