શરૂઆતનું મહત્ત્વ હોય છે
મુહૂર્ત જ્યોતિષની એ શાખા છે જેમાં લગ્ન, ગૃહપ્રવેશ, નામકરણવિધિ, વ્યવસાયની શરૂઆત અથવા લાંબી મુસાફરી જેવી બાબતો શરૂ કરવા માટે યોગ્ય સમય પસંદ કરવામાં આવે છે. વિચાર સરળ અને સૌમ્ય છે: જેમ બીજ યોગ્ય ઋતુમાં વાવવાથી સારી રીતે ઊગે છે, તેમ કોઈ શરૂઆત જે ક્ષણે થાય છે તે ક્ષણનો ગુણ પણ તેની સાથે જોડાયેલો રહે છે એમ માનવામાં આવે છે.
આ શબ્દનો એક ચોક્કસ અર્થ પણ છે. મુહૂર્ત 48 મિનિટનો સમયગાળો છે—એક દિવસ અને રાતનો ત્રીસમો ભાગ. દિવસમાં પંદર મુહૂર્ત અને રાતમાં પણ પંદર મુહૂર્ત હોય છે.
સૌપ્રથમ પંચાંગ
મુહૂર્ત નક્કી કરવાની મોટા ભાગની પ્રક્રિયા દિવસનાં પાંચ અંગોથી શરૂ થાય છે:
- તિથિ: ઘણી પરંપરાઓ નવી શરૂઆત માટે રિક્તા તિથિઓ—4થી, 9મી અને 14મી—ટાળે છે અને અમાસની આસપાસ ખાસ સાવચેતી રાખે છે.
- વાર: કાર્ય પ્રમાણે યોગ્ય વાર પસંદ કરવામાં આવે છે; ઉદાહરણ તરીકે, અભ્યાસ અને આધ્યાત્મિક કાર્યો માટે ગુરુવાર (ગુરુ) અનુકૂળ માનવામાં આવે છે.
- નક્ષત્ર: પાયાનાં કાર્યો માટે રોહિણી અને ત્રણ ઉત્તરા જેવા સ્થિર નક્ષત્રો પસંદ કરવામાં આવે છે; જ્યારે મુસાફરી, અભ્યાસ અને વેપાર માટે અશ્વિની, પુષ્ય અને હસ્ત જેવા લઘુ નક્ષત્રો પસંદ કરવામાં આવે છે.
- યોગ અને કરણ: વ્યતીપાત અને વૈધૃતિ યોગ તેમજ વિષ્ટિ (ભદ્રા) કરણ સામાન્ય રીતે ટાળવામાં આવે છે.
દરરોજ ધ્યાનમાં રાખવા જેવા સમયગાળા
ઘણા પરિવારો દરરોજ આવતા કેટલાક સમયગાળા પણ જુએ છે. રાહુકાળ, યમગંડ અને ગુલિક કાળ—આ દરેક દિનમાન (સૂર્યોદયથી સૂર્યાસ્ત)નો લગભગ આઠમો ભાગ હોય છે અને વાર પ્રમાણે જુદા જુદા સમયે આવે છે. પરંપરા મુજબ મહત્ત્વનું નવું કામ શરૂ કરતી વખતે આ સમયગાળા ટાળવામાં આવે છે, જોકે રોજિંદાં કામકાજ સામાન્ય રીતે ચાલુ રાખી શકાય છે.
અભિજિત મુહૂર્ત સ્થાનિક મધ્યાહ્નની આસપાસનો સમય છે, જેને સામાન્ય રીતે બળવાન અને શુભ માનવામાં આવે છે. બધી રીતે શુદ્ધ મુહૂર્ત ન મળે ત્યારે તે ઉપયોગી થાય છે. પશ્ચિમ ભારતના કેટલાક વિસ્તારોમાં પરિવારો ચોઘડિયાં પણ જુએ છે, જેમાં દિવસ અને રાત—બંનેને આઠ-આઠ ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે.
વ્યક્તિ પ્રમાણે મુહૂર્ત
સારું મુહૂર્ત તેમાં સામેલ વ્યક્તિઓને ધ્યાનમાં રાખીને પણ ચકાસવામાં આવે છે. જન્મ નક્ષત્ર અને ચંદ્ર રાશિ પર આધારિત બે સામાન્ય ચકાસણી આ છે:
- તારાબળ: તમારા જન્મ નક્ષત્રથી દિવસના નક્ષત્ર સુધી ગણતરી કરીને એ દિવસનું નક્ષત્ર તમારા માટે અનુકૂળ છે કે નહીં તે જોવું.
- ચંદ્રબળ: ગોચરનો ચંદ્ર તમારી ચંદ્ર રાશિથી અનુકૂળ ભાવમાં છે કે નહીં તે તપાસવું.
મોટા પ્રસંગો માટે જ્યોતિષી શરૂઆતની ચોક્કસ ક્ષણ માટે યોગ્ય લગ્ન પણ પસંદ કરે છે; જેમાં શુભ ગ્રહો સારી સ્થિતિમાં હોય તેવા લગ્નને પ્રાધાન્ય અપાય છે.
જુદા જુદા પ્રસંગોમાં જુદાં જુદાં પરિબળોને મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, લગ્નના મુહૂર્તમાં વર-કન્યાનાં જન્મ નક્ષત્રો તથા ગુરુ અને શુક્રનું બળ ધ્યાનથી જોવામાં આવે છે. ગૃહપ્રવેશ માટે સ્થિર લગ્ન પસંદ કરવામાં આવે છે અને અમુક મહિનાઓને પ્રાધાન્ય અપાય છે. પ્રાદેશિક પરંપરાઓ પણ જુદી જુદી હોય છે; તેથી કેરળના કુળપુરોહિત અને ગુજરાતના કુળપુરોહિત એક જ પ્રસંગ માટે થોડા જુદા સમય સૂચવે તે સ્વાભાવિક છે.
પ્રમાણભાન રાખો
કોઈ પણ ક્ષણ દરેક બાબતમાં સંપૂર્ણ હોતી નથી, અને પરંપરાએ પણ ક્યારેય સંપૂર્ણતાનો આગ્રહ રાખ્યો નથી. સમજદારીભર્યો માર્ગ એ છે કે સ્પષ્ટ રીતે પ્રતિકૂળ હોય તેવાં થોડાં પરિબળો ટાળો, તમારા પરિવારની વ્યવહારુ જરૂરિયાતોને ખરેખર અનુકૂળ આવતો શ્રેષ્ઠ સમય પસંદ કરો અને પછી સ્વસ્થ મન તથા સારા હેતુથી શરૂઆત કરો.
જો હૉસ્પિટલ, પરીક્ષા કે વિમાનપ્રવાસ જેવી પરિસ્થિતિને કારણે કોઈ મહત્ત્વની તારીખ પહેલેથી નક્કી થઈ ગઈ હોય, તો પહેલાં એ જરૂરિયાતોને પ્રાથમિકતા આપો. મુહૂર્ત સહાયક છે; જરૂરી સારવાર અથવા જવાબદારી મુલતવી રાખવાનું કારણ ક્યારેય નથી.
