પાંચ અંગો ધરાવતું પંચાંગ
પંચાંગનો અર્થ છે ‘પાંચ અંગો’. આ પરંપરાગત હિંદુ કૅલેન્ડર છે. સદીઓથી પરિવારો તહેવારોની તારીખો, ઉપવાસના દિવસો અને મહત્ત્વનાં કાર્યો માટે શુભ સમય જાણવા પંચાંગ જોતા આવ્યા છે. સૂર્ય અને ચંદ્રની સ્થિતિના આધારે દરેક દિવસને પાંચ માપથી ઓળખવામાં આવે છે.
1. તિથિ: ચાંદ્ર દિવસ
તિથિ એટલે ચંદ્રને સૂર્યથી વધુ 12 અંશ આગળ વધવામાં લાગતો સમય. ચંદ્રની ગતિ સતત એકસરખી રહેતી નથી, તેથી એક તિથિ લગભગ 19થી 26 કલાક સુધીની હોઈ શકે છે. આ કારણે તિથિ ભાગ્યે જ કૅલેન્ડરના એક દિવસ સાથે બરાબર મળે છે.
એક ચાંદ્ર માસમાં 30 તિથિઓ હોય છે. ચંદ્ર વધતો હોય તે પખવાડિયું શુક્લ પક્ષ (સુદ) કહેવાય છે; તેની પંદર તિથિઓ પ્રતિપદા (એકમ)થી પૂનમ સુધી ચાલે છે. ચંદ્ર ઘટતો હોય તે પખવાડિયું કૃષ્ણ પક્ષ (વદ) કહેવાય છે; તેની પંદર તિથિઓ એકમથી અમાસ સુધી ચાલે છે. ઘણા તહેવારો તિથિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે: ગણેશ ચતુર્થી ચોથની તિથિએ, જન્માષ્ટમી કૃષ્ણ પક્ષની આઠમે, વગેરે.
2. વાર: અઠવાડિયાનો દિવસ
વાર એટલે અઠવાડિયાનો દિવસ, અને દરેક વારનો સ્વામી એક ગ્રહ હોય છે: રવિવાર (સૂર્ય), સોમવાર (ચંદ્ર), મંગળવાર (મંગળ), બુધવાર (બુધ), ગુરુવાર (ગુરુ), શુક્રવાર (શુક્ર) અને શનિવાર (શનિ). પરંપરાગત ગણતરી પ્રમાણે દિવસ મધરાતથી નહીં, પરંતુ સ્થાનિક સૂર્યોદયથી શરૂ થાય છે.
3. નક્ષત્ર: ચંદ્રનું નક્ષત્ર
ત્રીજું અંગ એ નક્ષત્ર છે, જેમાંથી ચંદ્ર તે સમયે પસાર થઈ રહ્યો હોય—27 નક્ષત્રોમાંનું એક. તે લગભગ રોજ બદલાય છે, અને મુહૂર્ત પસંદ કરતી વખતે સૌથી વધુ ધ્યાનથી જોવાતાં પરિબળોમાંનું એક છે.
4. યોગ: સૂર્ય-ચંદ્રનો સરવાળો
આ યોગ આસનોવાળો યોગ નહીં, પરંતુ પંચાંગમાં વપરાતું એક ચોક્કસ માપ છે. સૂર્ય અને ચંદ્રના નિરયન ભોગાંશનો સરવાળો કરીને તેને 13 અંશ 20 કળાના 27 સરખા ભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે. દરેક ભાગ 27 યોગોમાંથી એક યોગ દર્શાવે છે, વિષ્કુંભથી વૈધૃતિ સુધી. મોટા ભાગના યોગો અનુકૂળ અથવા તટસ્થ ગણાય છે; જોકે વ્યતીપાત અને વૈધૃતિ જેવા કેટલાક યોગો નવી શરૂઆત માટે પરંપરાગત રીતે ટાળવામાં આવે છે.
5. કરણ: અડધી તિથિ
કરણ એટલે તિથિનો અડધો ભાગ, તેથી એક ચાંદ્ર માસમાં 60 કરણ હોય છે. કુલ અગિયાર કરણ છે. સાત ચર કરણ—બવ, બાલવ, કૌલવ, તૈતિલ, ગર, વણિજ અને વિષ્ટિ—વારાફરતી ફરી ફરી આવે છે. ચાર સ્થિર કરણ—શકુનિ, ચતુષ્પાદ, નાગ અને કિંસ્તુઘ્ન—અમાસની આસપાસ મહિનામાં એક વાર આવે છે.
વિષ્ટિ કરણને ભદ્રા પણ કહેવામાં આવે છે. શુભ કાર્યોની શરૂઆત માટે આ કરણ સૌથી વધુ ટાળવામાં આવે છે.
પંચાંગ કેવી રીતે વાંચવું
પંચાંગના દરેક અંગનો આધાર સૂર્યોદય અને ચંદ્રની સ્થિતિ પર હોવાથી, એક સ્થળથી બીજા સ્થળે પંચાંગમાં થોડો ફરક જોવા મળે છે. દિવસ દરમિયાન દરેક અંગ પોતપોતાના સમયે બદલાય છે, તેથી એક જ તારીખે બે તિથિઓ અથવા બે નક્ષત્રો આવી શકે છે. પરંપરા મુજબ, મોટા ભાગનાં ધાર્મિક કાર્યો માટે સૂર્યોદય સમયે પ્રવર્તમાન તિથિને આખા દિવસની તિથિ ગણવામાં આવે છે. આ જ કારણસર જુદા જુદા પ્રદેશોમાં તહેવારોની તારીખ અંગે ક્યારેક મતભેદ જોવા મળે છે.
પંચાંગને રોજિંદા જીવનની એક શાંત લય તરીકે અપનાવો: તહેવારની જાણકારી મેળવવા, પૂજા માટે અનુકૂળ સમય પસંદ કરવા અથવા માત્ર ચંદ્રના ચક્ર સાથે જોડાણ અનુભવવા માટે. મફત પંચાંગ પેજ પર કોઈ પણ તારીખ, સમય અને સ્થળ માટે પાંચેય અંગો જોઈ શકાય છે—સાઇન ઇન કરવાની જરૂર નથી.
