सुरुवात महत्त्वाची असते
मुहूर्त ही ज्योतिषाची अशी शाखा आहे, जी एखादी गोष्ट सुरू करण्यासाठी योग्य वेळ निवडते: विवाह, गृहप्रवेश, नामकरण, व्यवसायाचा आरंभ किंवा दीर्घ प्रवास. यामागची कल्पना साधी आणि आश्वासक आहे: योग्य ऋतूत पेरलेले बी जसे उत्तम वाढते, तसेच एखादा आरंभ ज्या क्षणी होतो त्या क्षणाचे गुणधर्म तो सोबत घेऊन येतो, असे मानले जाते.
या शब्दाला एक नेमका अर्थही आहे. एक मुहूर्त म्हणजे 48 मिनिटांचे एकक—दिवस-रात्रीच्या एकूण कालावधीचा तिसावा भाग. पंधरा मुहूर्तांचा दिवस आणि पंधरा मुहूर्तांची रात्र होते.
सर्वप्रथम पंचांग
मुहूर्त ठरवताना सुरुवात बहुतेक वेळा दिवसाच्या पाच अंगांपासून होते:
- तिथी: अनेक परंपरांमध्ये नव्या सुरुवातींसाठी रिक्ता तिथी—चतुर्थी, नवमी आणि चतुर्दशी—टाळल्या जातात आणि अमावास्येच्या आसपास विशेष काळजी घेतली जाते.
- वार: कामाच्या स्वरूपानुसार वार निवडला जातो. उदाहरणार्थ, विद्या आणि आध्यात्मिक कार्यासाठी गुरुवार (गुरू) अनुकूल मानला जातो.
- नक्षत्र: पायाभरणीसाठी रोहिणी, उत्तरा फाल्गुनी, उत्तराषाढा आणि उत्तरा भाद्रपदा यांसारखी स्थिर नक्षत्रे पसंत केली जातात; प्रवास, शिक्षण आणि व्यापारासाठी अश्विनी, पुष्य आणि हस्त यांसारखी लघु नक्षत्रे अनुकूल मानली जातात.
- योग आणि करण: व्यतीपात व वैधृती योग तसेच विष्टी (भद्रा) करण सहसा टाळले जातात.
दररोज लक्षात घ्यायचे काळ
अनेक कुटुंबे दररोज येणारे काही काळही पाहतात. राहुकाळ, यमगंड आणि गुलिक काळ हे प्रत्येकी दिनमानाचा, म्हणजे सूर्योदय ते सूर्यास्त या काळाचा, सुमारे आठवा भाग असतात. वारानुसार ते वेगवेगळ्या वेळी येतात. महत्त्वाचे नवे काम सुरू करताना हे काळ परंपरेने टाळले जातात; मात्र नेहमीची कामे नेहमीसारखी चालू ठेवता येतात.
अभिजित मुहूर्त, म्हणजे स्थानिक मध्यान्हाच्या आसपासचा मुहूर्त, सर्वसाधारणपणे बलवान आणि शुभ मानला जातो. अधिक सविस्तर मुहूर्त काढता आला नाही, तर तो उपयोगी ठरतो. पश्चिम भारतातील काही भागांत कुटुंबे चौघडियाही पाहतात. यात दिवसाचे आणि रात्रीचे प्रत्येकी आठ भाग केले जातात.
व्यक्तीनुसार पडताळणी
चांगला मुहूर्त संबंधित व्यक्तींच्या कुंडलीनुसारही तपासला जातो. यासाठी जन्मनक्षत्र आणि चंद्रराशी यांच्या आधारे दोन सामान्य तपासण्या केल्या जातात:
- ताराबल: तुमच्या जन्मनक्षत्रापासून त्या दिवसाच्या नक्षत्रापर्यंत मोजून ते नक्षत्र तुमच्यासाठी अनुकूल आहे का हे पाहणे.
- चंद्रबल: गोचरी चंद्र तुमच्या चंद्रराशीपासून अनुकूल भावात आहे का हे तपासणे.
मोठ्या प्रसंगांसाठी ज्योतिषी आरंभाच्या नेमक्या क्षणासाठी योग्य लग्नही निवडतो. ज्या लग्नात शुभ ग्रह योग्य स्थानी असतात, त्याला प्राधान्य दिले जाते.
वेगवेगळ्या प्रसंगांत वेगवेगळ्या घटकांना महत्त्व दिले जाते. उदाहरणार्थ, विवाहमुहूर्तात वधू-वरांची जन्मनक्षत्रे तसेच गुरू आणि शुक्र यांचे बल बारकाईने पाहिले जाते. गृहप्रवेशासाठी स्थिर लग्न शोधले जाते आणि काही विशिष्ट महिन्यांना प्राधान्य दिले जाते. प्रादेशिक रूढीही वेगवेगळ्या असतात. त्यामुळे केरळमधील आणि गुजरातमधील कुलपुरोहितांनी एकाच प्रसंगासाठी थोड्या वेगळ्या वेळा सुचवणे स्वाभाविक आहे.
समतोल राखा
कोणताही क्षण प्रत्येक बाबतीत परिपूर्ण नसतो; परंपरेनेही परिपूर्णतेचा आग्रह धरलेला नाही. स्पष्टपणे प्रतिकूल असलेले मोजके घटक टाळणे, तुमच्या कुटुंबाच्या व्यावहारिक गरजांशी खरोखर जुळणारी सर्वोत्तम वेळ निवडणे आणि मग प्रसन्न मनाने व चांगल्या हेतूने सुरुवात करणे, हा समंजस मार्ग आहे.
रुग्णालयातील प्रक्रिया, परीक्षा किंवा विमानप्रवास यांसारख्या कारणांमुळे एखादी महत्त्वाची तारीख ठरलेली असेल, तर त्या गरजांना प्रथम प्राधान्य द्या. मुहूर्त हा आधार देण्यासाठी असतो; आवश्यक उपचार किंवा जबाबदाऱ्या पुढे ढकलण्याचे कारण तो कधीच नसतो.
