पाच अंगांचे पंचांग
पंचांग म्हणजे ‘पाच अंगे’. ही हिंदूंची पारंपरिक कालदर्शिका आहे. शतकानुशतके कुटुंबे सणांच्या तारखा, उपवासाचे दिवस आणि महत्त्वाच्या कामांसाठी शुभ वेळा जाणून घेण्यासाठी पंचांग पाहत आली आहेत. प्रत्येक दिवसाचे वर्णन पाच गणनांनी केले जाते आणि या सर्व गणना सूर्य-चंद्राच्या स्थितीवर आधारित असतात.
1. तिथी: चांद्र दिवस
तिथी म्हणजे चंद्राला सूर्यापासून आणखी 12 अंश पुढे जाण्यास लागणारा काळ. चंद्राचा वेग बदलत असल्यामुळे एक तिथी साधारण 19 ते 26 तासांची असू शकते. त्यामुळे ती क्वचितच दिनदर्शिकेतील एका दिवसाशी जुळते.
एका चांद्र महिन्यात 30 तिथी असतात. शुक्ल पक्षातील पंधरा तिथी प्रतिपदेपासून पौर्णिमेपर्यंत असतात, तर कृष्ण पक्षातील पंधरा तिथी प्रतिपदेपासून अमावास्येपर्यंत. अनेक सण तिथीनुसार ठरतात: गणेश चतुर्थी चतुर्थीला, जन्माष्टमी कृष्ण पक्षातील अष्टमीला, आणि असेच इतर.
2. वार: आठवड्याचा दिवस
वार म्हणजे आठवड्याचा दिवस आणि प्रत्येक वाराचा स्वामी एक ग्रह असतो: रविवार (सूर्य), सोमवार (चंद्र), मंगळवार (मंगळ), बुधवार (बुध), गुरुवार (गुरू), शुक्रवार (शुक्र) आणि शनिवार (शनि). पारंपरिक गणनेनुसार दिवस मध्यरात्रीपासून नव्हे, तर स्थानिक सूर्योदयापासून सुरू होतो.
3. नक्षत्र: चंद्राचे नक्षत्र
तिसरे अंग म्हणजे चंद्र ज्या नक्षत्रातून जात असतो ते नक्षत्र—27 चांद्र नक्षत्रांपैकी एक. ते साधारण दिवसातून एकदा बदलते आणि मुहूर्त निवडताना सर्वाधिक बारकाईने पाहिल्या जाणाऱ्या घटकांपैकी एक आहे.
4. योग: सूर्य आणि चंद्र यांचा मेळ
हा योग म्हणजे पंचांगातील एक विशिष्ट गणना आहे; योगासनांचा योग नव्हे. सूर्य आणि चंद्र यांच्या निरयन भोगांशांची बेरीज करून त्या बेरजेचे 13 अंश 20 कलांचे 27 समान भाग केले जातात. प्रत्येक भाग म्हणजे विष्कंभापासून वैधृतीपर्यंतच्या 27 योगांपैकी एक योग. बहुतेक योग अनुकूल किंवा तटस्थ मानले जातात; मात्र व्यतीपात आणि वैधृती यांसारखे काही योग नव्या सुरुवातीसाठी परंपरेने टाळले जातात.
5. करण: अर्धी तिथी
करण म्हणजे तिथीचा अर्धा भाग, त्यामुळे एका चांद्र महिन्यात 60 करणे असतात. एकूण अकरा प्रकारची करणे आहेत. सात चर करणे—बव, बालव, कौलव, तैतिल, गर, वणिज आणि विष्टी—एका चक्रात पुन्हा पुन्हा येतात. चार स्थिर करणे—शकुनी, चतुष्पाद, नाग आणि किंस्तुघ्न—अमावास्येच्या आसपास महिन्यातून एकदा येतात.
विष्टी करणाला भद्रा असेही म्हणतात. शुभारंभासाठी हे करण सर्वाधिक टाळले जाते.
पंचांग कसे वाचावे
प्रत्येक अंग सूर्योदयावर आणि चंद्राच्या स्थितीवर अवलंबून असल्यामुळे पंचांग गावागावानुसार थोडे बदलते. दिवसात प्रत्येक अंग आपापल्या वेळी बदलते, त्यामुळे एकाच तारखेला दोन तिथी किंवा दोन नक्षत्रे येऊ शकतात. पारंपरिकरीत्या, बहुतेक धार्मिक कामांसाठी सूर्योदयाच्या वेळी असलेली तिथी संपूर्ण दिवसाची तिथी मानली जाते. म्हणूनच वेगवेगळ्या प्रदेशांत सणांच्या तारखांबाबत कधी कधी मतभेद होतात.
पंचांगाचा उपयोग रोजच्या जीवनात शांत लय निर्माण करण्यासाठी करा: सण कधी आहे हे जाणून घेण्यासाठी, पूजेसाठी प्रसन्न वेळ निवडण्यासाठी किंवा फक्त चंद्राच्या चक्राशी आपले नाते जाणवण्यासाठी. मोफत पंचांग पानावर कोणतीही तारीख, वेळ आणि ठिकाण निवडून पाचही अंगे पाहता येतात; प्रवेश करण्याची गरज नाही.
