बारा राशींचे वर्तुळ
राशिचक्र म्हणजे आकाशातील 360 अंशांचा एक पट्टा, ज्यातून सूर्य, चंद्र आणि ग्रह प्रवास करतात. ज्योतिष त्याचे प्रत्येकी 30 अंशांचे बारा समान भाग करते; त्यांना राशी म्हणतात. ज्योतिष लाहिरी अयनांशासह निरयन राशिचक्र वापरत असल्यामुळे राशी ऋतूंवर नव्हे, तर ताऱ्यांवर आधारित असतात.
राशी म्हणजे जणू स्वतःचे वातावरण असलेली एक खोली. एखादा ग्रह एखाद्या राशीत असला की त्या वातावरणाचा काहीसा रंग त्याच्यावर चढतो: अग्नितत्त्वाच्या राशीतील मंगळ झटपट कृती करतो, तर पृथ्वीतत्त्वाच्या राशीतील मंगळ धीराने वागतो.
बारा राशी आणि त्यांचे स्वामी
- मेष, स्वामी मंगळ: धाडसी, पुढाकार घेणारी, सरळ.
- वृषभ, स्वामी शुक्र: स्थिर, सुखासक्त, निष्ठावान.
- मिथुन, स्वामी बुध: जिज्ञासू, बोलकी, जुळवून घेणारी.
- कर्क, स्वामी चंद्र: काळजी घेणारी, संरक्षक, भावनाशील.
- सिंह, स्वामी सूर्य: रुबाबदार, उदार, स्वाभिमानी.
- कन्या, स्वामी बुध: काटेकोर, मदतीस तत्पर, विश्लेषण करणारी.
- तूळ, स्वामी शुक्र: न्यायप्रिय, सौजन्यशील, नात्यांना महत्त्व देणारी.
- वृश्चिक, स्वामी मंगळ: तीव्र, गुप्तता राखणारी, निश्चयी.
- धनु, स्वामी गुरू: आदर्शवादी, स्पष्टवक्ती, तत्त्वचिंतनाकडे ओढा असणारी.
- मकर, स्वामी शनि: व्यवहारी, संयमी, महत्त्वाकांक्षी.
- कुंभ, स्वामी शनि: स्वतंत्र, माणुसकी जपणारी, कल्पक.
- मीन, स्वामी गुरू: सौम्य, कल्पनाशील, भाविक.
ही केवळ थोडक्यात दिलेली रूपरेषा आहे, अंतिम निर्णय नव्हे. प्रत्यक्ष कुंडलीत अनेक राशींचे एकाच वेळी मिश्रण असते: तुमचे लग्न, तुमची चंद्रराशी आणि तुमचे ग्रह ज्या राशींमध्ये आहेत त्या सर्व राशींचा त्यात वाटा असतो. त्यामुळे एखाद्या एकाच राशीचे ‘शुद्ध’ उदाहरण असलेले लोक फारच थोडे असतात.
राशी ग्रहाला कशी घडवते
ग्रह ज्या राशीचा स्वामी असतो, त्या राशीत त्याला सर्वाधिक आपलेपणा जाणवतो; तिला त्याची स्वराशी (स्वक्षेत्र) म्हणतात. उच्च राशीत तो विशेष चांगले फळ देतो, तर नीच राशीत त्याला आपले गुण व्यक्त करणे अधिक कठीण जाते. या दोन टोकांच्या दरम्यान, ग्रह ज्या राशीत असतो तिच्या स्वामीशी त्याचे कसे नाते आहे, यावर त्याचे वर्तन ठरते: मित्रग्रहाच्या राशीतील ग्रह सहजपणे कार्य करतो, तर शत्रुग्रहाच्या राशीतील ग्रहाला सर्वोत्तम फळ देण्यासाठी अधिक प्रयत्न करावे लागू शकतात.
म्हणूनच ज्योतिषी क्वचितच ‘शुक्र म्हणजे प्रेम’ एवढेच म्हणून थांबतो. तूळ राशीत, म्हणजेच स्वराशीत, शुक्र सहजपणे लालित्य आणि सुसंवाद व्यक्त करू शकतो; कन्या राशीत, म्हणजेच नीच राशीत, शुक्र व्यावहारिक काळजी आणि बारकाव्यांकडे लक्ष देण्याच्या रूपाने प्रेम व्यक्त करू शकतो. दोन्हीही प्रेमाच्या योग्य अभिव्यक्ती आहेत.
तत्त्वे
प्रत्येक राशी चार तत्त्वांपैकी एका तत्त्वाची असते. ही तत्त्वे राशीचा मूलभूत स्वभाव दर्शवतात:
- अग्नी: मेष, सिंह, धनु. ऊर्जा, पुढाकार, उत्साह.
- पृथ्वी: वृषभ, कन्या, मकर. स्थैर्य, व्यवहारीपणा, साधनसंपत्ती.
- वायू: मिथुन, तूळ, कुंभ. विचार, संवाद, परस्पर संबंध.
- जल: कर्क, वृश्चिक, मीन. भावना, अंतःस्फूर्ती, संवेदनशीलता.
चर, स्थिर आणि द्विस्वभाव
राशींची कार्यपद्धतीही वेगवेगळी असते. चर राशी — मेष, कर्क, तूळ आणि मकर — नव्या गोष्टी सुरू करण्याकडे झुकतात. स्थिर राशी — वृषभ, सिंह, वृश्चिक आणि कुंभ — गोष्टी धरून ठेवतात आणि टिकवतात. द्विस्वभाव राशी — मिथुन, कन्या, धनु आणि मीन — परिस्थितीशी जुळवून घेतात आणि दुवा साधतात. मुहूर्तातही या प्रकारांचा उपयोग होतो; उदाहरणार्थ, दीर्घकाळ टिकावे अशा पायाभरणीसाठी स्थिर राशींना प्राधान्य दिले जाते.
तुमची चंद्रराशी आणि तुमचे लग्न
भारतात कोणी ‘तुमची राशी कोणती?’ असे विचारले, तर त्यांना सहसा तुमची चंद्रराशी अभिप्रेत असते — म्हणजे जन्माच्या वेळी चंद्र ज्या राशीत होता ती राशी. वैदिक ज्योतिषात चंद्रराशीला केंद्रस्थानी मानले जाते, कारण चंद्र मनाचे प्रतिनिधित्व करतो. रोजचे गोचर आणि विंशोत्तरी दशा पाहण्यासाठीही तीच संदर्भ राशी असते.
तुमचे लग्न, म्हणजे जन्माच्या वेळी पूर्व क्षितिजावर उगवत असलेली राशी, तुमच्या कुंडलीतील बारा भावांची मांडणी ठरवते. तुमची सूर्यराशीही महत्त्वाची आहे; मात्र ज्योतिषात तिला सहसा चंद्रराशी आणि लग्नापेक्षा कमी महत्त्व दिले जाते.
तुम्ही जन्मतारीख, जन्मवेळ आणि जन्मस्थान भरल्यानंतर तुमच्या कुंडलीत दोन्ही दिसतात.
