प्रकाशाचे शास्त्र
‘ज्योतिष’ हा शब्द संस्कृतमधील ‘ज्योती’ या शब्दापासून आला आहे; त्याचा अर्थ प्रकाश असा आहे. हे भारताचे पारंपरिक ज्योतिषशास्त्र असून सहा वेदांगांपैकी एक आहे—म्हणजे वेदांभोवती विकसित झालेल्या सहायक विद्यांपैकी एक. त्याचा सुरुवातीचा उद्देश व्यावहारिक होता: अचूक कालगणना करणे, जेणेकरून सण, विधी आणि शेतीची कामे योग्य वेळी होतील.
अनेक शतकांच्या ओघात कालगणनेच्या या ज्ञानातून व्यक्तीच्या जन्मकुंडलीचे फलित सांगणारी परिपूर्ण पद्धत विकसित झाली. यातील सर्वांत प्रसिद्ध अभिजात ग्रंथ म्हणजे ‘बृहत्पाराशर होराशास्त्र’; तो पराशर ऋषींनी रचला असे मानले जाते. आज भारतातील बहुतेक ज्योतिषी, आणि GrahaNow सुद्धा, याच पाराशरी परंपरेनुसार काम करतात.
जन्मकुंडली म्हणजे नेमके काय
जन्मकुंडली, जिला कुंडली किंवा जन्मपत्रिकाही म्हणतात, म्हणजे तुमचा जन्म झाला त्या नेमक्या क्षणी आणि ठिकाणी आकाशाची स्थिती दाखवणारा नकाशा. त्यात तीन गोष्टी नोंदलेल्या असतात:
- नऊ ग्रहांपैकी प्रत्येक ग्रह राशिचक्रातील बारा राशींपैकी कोणत्या राशीत होता.
- पूर्व क्षितिजावर कोणती राशी उगवत होती — तिलाच लग्न किंवा उदयलग्न म्हणतात.
- चंद्र 27 नक्षत्रांपैकी कोणत्या नक्षत्रात होता.
उदयलग्न साधारण दर दोन तासांनी बदलते, म्हणून जन्मवेळेला फार महत्त्व असते. एकाच दिवशी, एकाच गावात जन्मलेल्या दोन व्यक्तींच्या कुंडल्या बऱ्याच वेगळ्या असू शकतात.
राशी पाश्चात्त्य ज्योतिषापेक्षा वेगळ्या का असतात
पाश्चात्त्य ज्योतिषात सहसा सायन राशिचक्र वापरले जाते, जे ऋतूंशी जोडलेले आहे. ज्योतिषात निरयन राशिचक्र वापरले जाते, जे स्थिर ताऱ्यांशी जोडलेले आहे. पृथ्वीचा अक्ष हळूहळू डोलत असल्याने ही दोन राशिचक्रे दर 72 वर्षांनी सुमारे एक अंशाने एकमेकांपासून दूर सरकतात. आज हे अंतर सुमारे 24 अंश आहे.
या अंतरालाच अयनांश म्हणतात. GrahaNow लाहिरी (चित्रपक्ष) अयनांश वापरते; भारत सरकारच्या पंचांग सुधारणा समितीने हाच अयनांश प्रमाण म्हणून स्वीकारला आहे. याचा व्यावहारिक परिणाम असा की मासिकांत वाचलेल्या राशीपेक्षा आपली वैदिक सूर्यराशी एक राशी आधीची असल्याचे अनेकांना आढळते. दोन्हींपैकी कोणतीच चुकीची नाही; त्या फक्त वेगवेगळ्या आरंभबिंदूंपासून मोजल्या जातात.
मुख्य घटक
कुंडलीच्या फलितातील जवळजवळ सर्व काही काही मोजक्या संकल्पनांच्या एकत्रित विचारातून येते:
- नवग्रह: नऊ ग्रह; प्रत्येक ग्रह काही गुणधर्मांचे आणि जीवनातील काही क्षेत्रांचे प्रतिनिधित्व करतो.
- बारा राशी: प्रत्येक ग्रहाच्या अभिव्यक्तीला आपली विशिष्ट छटा देणाऱ्या राशी.
- बारा भाव: कुंडलीतील बारा स्थाने; प्रत्येक भाव कुटुंब, काम किंवा भागीदारी यांसारख्या जीवनातील एखाद्या क्षेत्राशी जोडलेला असतो.
- 27 नक्षत्रे: आकाशाचे सूक्ष्म विभाग; चंद्रासाठी त्यांना विशेष महत्त्व आहे.
- दशा आणि गोचर: ज्योतिषात काळाचा वेध घेण्याच्या दोन मुख्य पद्धती.
यांपैकी प्रत्येक विषयावर या विभागात स्वतंत्र मार्गदर्शिका आहे, त्यामुळे तुम्ही एका वेळी एकेक भाग समजून घेऊ शकता.
ज्योतिषाचा योग्य उपयोग कसा करावा
पारंपरिक ग्रंथ जीवनातील प्रवृत्ती आणि टप्प्यांविषयी सांगतात; अटळ नियतीविषयी नाही. कोणत्या गोष्टींना पाठबळ आहे, कुठे अधिक धीर धरावा लागेल आणि कुठे तुमच्या प्रयत्नांचे चीज होण्याची शक्यता आहे, हे चांगला ज्योतिषी सांगतो. तुमचे निर्णय, तुमची परिस्थिती आणि तुमचा स्वतःचा विवेक यांना नेहमीच महत्त्व असते.
ज्योतिषाकडे आत्मचिंतन आणि नियोजनासाठीचा एक विचारपूर्वक दृष्टिकोन म्हणून पाहा. त्यातून तुम्हाला जीवनातील काही ठरावीक प्रवाह लक्षात येतात, एखाद्या नव्या सुरुवातीसाठी चांगला दिवस निवडता येतो किंवा एखादा काळ असा का जातो आहे, हे समजून घेता येते. मात्र ज्योतिषाने डॉक्टर, वकील, आर्थिक सल्लागार किंवा तुमच्या स्वतःच्या सारासार विचाराची जागा कधीही घेऊ नये.
